Burslu öğrenci ileride bağışçı olur mu? Bir iddianın sınanabilirliği

Burs duyurularının ortak bir cümlesi vardır: destek alan öğrenci, mezuniyetten yıllar sonra kendisi bağışçıya dönüşür ve döngü kapanır. Cümle makul, kurumsal olarak da işlevseldir; buna karşılık arkasında hangi kaydın durduğu neredeyse hiç gösterilmez. Bu yazı döngünün doğru ya da yanlış olduğunu söylemiyor; sınanabilmesi için gereken asgari veriyi ve bunun hangi hukuki sınır içinde kurulabileceğini tarif ediyor.

Alanyazın döngüyü kendiliğinden doğrulamıyor

Jonathan Meer ve Harvey S. Rosen'in "Does Generosity Beget Generosity? Alumni Giving and Undergraduate Financial Aid" başlıklı çalışması, adı açıklanmayan bir araştırma üniversitesinin mezun bağış kayıtları üzerinden üç destek türünü ayrı inceliyor: burs, öğrenci kredisi ve kampüs içi işler. Şubat 2012 tarihli NBER tebliğ sürümündeki sonuç, fon toplama alanının yerleşik beklentisiyle örtüşmüyor: burs almış olmak bağış yapma olasılığını belirgin biçimde değiştirmezken, bağış yapanlar arasında bağışın tutarını düşürüyor. Kredi kullananlarda bağış olasılığı azalıyor; kampüs işinin ise kayda değer etkisi görülmüyor [1].

Aynı çalışmanın 2011 tarihli üniversite tebliği kaydı iki ek ayrıntı veriyor. Burs almış mezunların, sınıflarının en çok bağış yapan yüzde onluk dilimine girme olasılığı daha düşük; buna karşılık burs tutarı büyüdükçe bu olumsuz etki mutlak değerce zayıflıyor. Yazarlar ayrıca bursluların daha az bağışlamasının mezuniyet sonrası gelir düşüklüğünden kaynaklandığına dair kanıt bulamadıklarını belirtiyor [2].

Bulgular tek bir kurumun kaydına dayanıyor, Türkiye'ye doğrudan taşınamaz. Gösterdiği daha mütevazı: döngü iddiası kanıtsız kabul edilecek kadar açık değil; ters yönde okunabilen bir ölçüm mevcut.

Sınama için gereken asgari kayıt

İddia en sade hâliyle şu karşılaştırmayı gerektirir: burslu kohortun mezuniyet sonrası bağış davranışı ile benzer profilli burssuz kohortunki. Bunun asgari veri seti şudur:

• Kohort tanımı: giriş yılı, program, mezuniyet yılı.
• Destek kaydı: bursun türü, tutarı ve kaç yıl sürdüğü — tutarın kendisi sonucu değiştirebiliyor [2].
• Bağış kaydı: yalnız "bağış yaptı mı" değil, hangi yılda ne tutarda; tek yıllık kesit yıllara yayılan bir döngüyü ölçemez.
• Gözlem penceresi: mezuniyetten itibaren kaç yıl izlendiği ve pencereyi doldurmamış kohortların ayrı tutulması.
• Ulaşılabilirlik kaydı: iletişimi bilinmeyen mezun "bağış yapmadı" değil "gözlenemedi" sayılmalı; aksi hâlde payda şişer ve oran kendiliğinden düşer.

Karşılaştırma grubu olmadan tablo bir şey söylemez

Burslu mezunların bağış oranını tek başına yayımlamak iddiayı sınamaz, çünkü burs alanlar rastgele ayrılmış bir grup değildir. Hane geliri, bölüm, akademik başarı ve kuruma bağlılıkta sistematik olarak farklıdırlar; bu farklar bağış davranışını bursun kendisinden bağımsız etkileyebilir. Karşılaştırma için burssuz grubun benzer gözlenebilir özelliklere göre eşleştirilmesi, kullanılan değişkenlerin yazılması ve gözlenemeyen etkenlerin — aile serveti, bağış alışkanlığı — eşleştirmeyle giderilemediğinin kabul edilmesi gerekir.

Hangi sayının raporlandığı sonucu değiştirir

Aynı veri kümesi, seçilen ölçüte göre farklı hikâyeler anlatır. Bağışçı olma oranı, bağış yapanların ortalama tutarı, kohortun tümü üzerinden ortalama ve en üst dilimde yer alma olasılığı bağımsız sorulardır. Meer ve Rosen'in sonucu tam da bu ayrımda duruyor: bursun bağış yapma olasılığı üzerindeki etkisi ile bağış tutarı üzerindeki etkisi aynı yönde değil [1]; en çok bağışlayan dilime girme olasılığı ise üçüncü bir sonuç veriyor [2]. Bu yüzden bir programın hangi ölçütü seçtiği ve diğerlerini de raporlayıp raporlamadığı, açıklanan sayının kendisinden daha bilgilendiricidir.

KVKK sınırı içinde nasıl kurulur

Bu kayıt seti kişisel veridir ve süresiz tutulamaz. 6698 sayılı Kanun kapsamında, işlenmesini gerektiren sebepler ortadan kalktığında kişisel veriler silinir, yok edilir veya anonim hâle getirilir; yükümlülük ilgili kişinin talebi olmadan da doğar [3]. İlgili yönetmelik, Sicile kayıtlı veri sorumlularının saklama ve imha politikası hazırlamasını, politikada saklama süreleriyle periyodik imha aralığının yer almasını, bu aralığın ise her hâlde altı ayı geçmemesini öngörüyor [4].

Buradan pratik bir tasarım çıkar: burs ile bağış kaydını yıllar boyunca kimliğe bağlı biçimde tutmak yerine, analiz kohort düzeyinde ve anonim hâle getirilmiş veri üzerinden kurulabilir. Ancak anonim hâle getirme, kayıttan adın silinmesi değildir. Mevzuattaki tanım, verinin başka verilerle eşleştirilse dahi kimliği belirli veya belirlenebilir bir gerçek kişiyle ilişkilendirilememesini; geri döndürme ve eşleştirme tekniklerine karşı da dayanıklı olmasını arıyor ve bunun teknik ile idari tedbir sorumluluğunu veri sorumlusuna yüklüyor [3]. Küçük kohortlarda — yılın, bölümün ve tutarın aynı satırda durduğu bir tabloda — bu eşik kolay aşılmaz; kohortları birleştirmek, tutarı aralığa çevirmek ve küçük hücreleri bastırmak gerekebilir.

Amaç ve saklama süresi, veri toplanmadan önce yazılır. Döngüyü sınamak isteyen bir programın ilk adımı veri talep etmek değil; hangi soruyu hangi ölçütle yanıtlayacağını ve kaydı ne kadar süreyle tutacağını önceden ilan etmektir.