Aynı mezunun üç fotoğrafı: istihdam ölçümü hangi ayda yapılıyor

Bir mezunun istihdam durumu dışarıdan tek bir olgu gibi görünür. Uluslararası göstergelerde ise bu olgu, farklı ülkelerde farklı aylarda çekilmiş fotoğraflara dayanır. Aynı kişi, aynı diploma, üç ayrı ölçüm anı; ortaya üç ayrı sayı çıkar. Sayıların birbirini tutmaması çoğu zaman bir hata değil, takvim farkının sonucudur.

Üç ayrı takvim

ABD'de NACE'in ilk varış noktası (first-destination) standardı, mezuniyet yılını 1 Temmuz ile 30 Haziran arası tanımlar ve özet verinin toplanması için ortak bir hedef tarih koyar: her yılın 31 Aralık'ı. Standardın kılavuz ilkelerinde bu, sınıf yılının bitiminden altı ay sonra tamamlanmış özet analiz olarak tarif edilir. Bildirilen büyüklük bir orandır: tam zamanlı ve yarı zamanlı çalışanlar, gönüllü hizmettekiler, ordudakiler ve eğitimine devam edenler aynı payda toplanır [1].

Birleşik Krallık'ta Graduate Outcomes, mezuna kendi programını tamamlamasından yaklaşık on beş ay sonra ulaşır [2]. Anket, üniversitelerin kendi mezunlarına altı ay sonra ulaştığı DLHE'nin yerini aldı; ölçüm artık merkezî olarak yürütülüyor ve yılda yaklaşık 700 bin mezuna erişilmeye çalışılıyor. İletişim bilgisi vermek kurumlar için zorunlu, yanıt vermek mezun için gönüllü [3].

YÖK'ün izleme göstergelerinde karşılık gelen kalem ise bir oran değil, bir süredir. "Mezunların Yurt İçi İlk İş Bulma Süresi" göstergesi, SGK'den alınan sigortalılık verisiyle, mezuniyet tarihi ile ilk prim günü arasındaki gün sayısının üniversite bazında ortalaması alınarak hesaplanıyor; örgün ön lisans ve lisans mezunları kapsanıyor. Göstergenin açıklamasında geçen bir cümle belirleyici: hesaplamada yurt içi istihdama katılanlar esas alınıyor [4].

Pencere kaydıkça sayı hangi yöne gidiyor

Ölçüm anı geciktikçe iş bulmuş sayılanların payının artması beklenir; arama süresi uzadıkça sonuçlar birikir. Ancak gecikme tek yönlü çalışmaz. NACE standardı, bir mezunun statüsü için toplama döneminde bilinen en son sonucun bildirilmesini ister ve örneği iki yönlü verir: iş arıyordan çalışıyora geçen de, çalışıyordan iş arıyora dönen de aynı kurala tabidir [1]. Tek bir sistemin içinde bile kayda geçen durum, en son ne zaman bakıldığına bağlıdır.

Uzun beklendiğinde ise başka bir kayma devreye girer: bu süre içinde mezunların bir bölümü yeni bir programa kaydolmuş olabilir. Ölçüm anı ne kadar geç seçilirse, işgücü piyasasındaki mezun ile hâlâ öğrenci olan mezun arasındaki sınır o kadar bulanıklaşır.

Paydalar da aynı değil

Ölçüm anı kadar önemli olan, sayının kimler üzerinden hesaplandığıdır. NACE'te bilgi oranı (knowledge rate), kurumun mezunun mezuniyet sonrası faaliyeti hakkında makul ve doğrulanabilir bilgiye sahip olduğu mezunların yüzdesidir; asgari hedef yüzde 65'tir [1]. Standarda tam uyan bir kurumda bile sınıfın üçte birine varan bölümünün çıktısı bilinmiyor olabilir.

YÖK göstergesinde yanıt oranı sorunu yoktur, çünkü kaynak idari kayıttır; buna karşılık kapsam, tanım gereği SGK'ye prim kaydı düşen çalışmadır [4]. En kolay gözden kaçan nokta ise şudur: süre göstergesinin paydası zaten işe girmiş olanlardır. Mezunlarının yalnızca küçük bir bölümü kayıtlı bir işe girmiş bir kurum da kısa bir ortalama süre bildirebilir. Süre, kaç kişinin iş bulduğunu söylemez; iş bulanların ne kadar beklediğini söyler.

Aynı standardın içinde bile pencere sabit değil

NACE belgesinde sınıf yılı 1 Temmuz'da başlar, 30 Haziran'da biter; ortak son tarih 31 Aralık'tır [1]. Bu iki tarih yan yana konduğunda, temmuzda mezun olan biri yaklaşık on yedi ay sonra, haziranda mezun olan biri yaklaşık altı ay sonra ölçülmüş olur. Bu çıkarım belgedeki iki tarihin karşılaştırılmasından türetilmiştir; standartta böyle bir cümle yer almaz. Buradaki altı ay, kişinin kendi mezuniyetine değil, sınıf yılının sonuna göredir. Graduate Outcomes bunu farklı çözer: mezunlar tamamlama dönemlerine göre gruplara ayrılır ve her grup kendi tarihinden on beş ay sonrası için sorgulanır [3].

Ne karşılaştırılabilir, ne karşılaştırılamaz

Üç sistemin de sağlam kullanıldığı bir alan var: kendi içindeki zaman serisi. Türkiye'de yayımlanan rapora göre yurt içi ilk iş bulma süresi 2022 için 6,4 ay, 2023 için 4,5 ay bildirildi; değerlendirme 201 üniversiteyi kapsıyor [5]. Bu iki sayı karşılaştırılabilir, çünkü tanım da kaynak da aynıdır.

Karşılaştırılamayan şey seviyelerdir. Altıncı ay oranıyla on beşinci ay oranını yan yana koymak, farklı anlarda çekilmiş iki fotoğrafı üst üste bindirmektir; ay cinsinden bir süreyi yüzde cinsinden bir oranla karşılaştırmak ise ayrıca farklı birimleri toplamaktır. En sade düzeltme, yayımlanan her sayının yanına üç bilginin yazılmasıdır: ölçüm anı, payda, ve büyüklüğün oran mı süre mi olduğu.