Sıralamalarda mezun nasıl sayılıyor: Nobel sahibi mezundan dev şirket yöneticisine

Uluslararası üniversite sıralamalarında "mezun" sözcüğü geçtiğinde çoğu zaman ölçülen şey mezun topluluğunun tamamı değil, onun en uçtaki birkaç kişisi. ShanghaiRanking'in Dünya Üniversiteleri Akademik Sıralaması (ARWU), puanın yüzde 10'unu Nobel ödülü ya da Fields madalyası kazanmış mezunların sayısına bağlıyor ve bu göstergeye "eğitimin kalitesi" adını veriyor [1]. Center for World University Rankings (CWUR) ise puanın yarısını mezunlara dayandırıyor: yüzde 25 akademik ödül kazanan mezunlardan, yüzde 25 dünyanın en büyük şirketlerinde üst yönetime gelen mezunlardan geliyor [3].

Mezun ofisleri bu sıralamaların sonuçlarını sık sık duyurularında kullanıyor. Göstergenin neyi saydığını bilmek, sonucun ne anlattığını ve ne anlatmadığını ayırmanın ön koşulu.

ARWU'da mezun kime deniyor

ARWU'da mezun, kurumdan lisans, yüksek lisans ya da doktora derecesi almış kişi olarak tanımlanıyor; aynı kurumdan birden fazla derece alan kişi bir kez sayılıyor [1]. Göstergeye yalnız Nobel ödülü ve Fields madalyası giriyor. Ödüller derecenin alındığı döneme göre ağırlıklandırılıyor: 2011 sonrasında derece alan mezun yüzde 100, 2001–2010 arasında alan yüzde 90, 1991–2000 arasında alan yüzde 80 ağırlıkla sayılıyor ve bu basamaklar 1921–1930 mezunları için yüzde 10'a kadar iniyor [1]. Sıralama 2500'den fazla üniversiteyi değerlendiriyor, ilk 1000'i yayımlıyor [1].

Bu tanım, göstergenin bugünkü öğretimden çok onlarca yıl önceki bir ortamı yansıtması sonucunu doğuruyor. Scientometrics dergisinde 2010'da yayımlanan bir çalışma, bu göstergenin en iyi ihtimalle bir kurumun onlarca yıl önce çok parlak insanlara uyarıcı bir ortam sağlama becerisine işaret edebileceğini, bugünkü eğitim kalitesiyle ise neredeyse hiç ilgisi olmadığını savunuyor [2]. Aynı çalışma, ödüllerin zamanla indirgenmesinde kullanılan doğrusal şemanın da keyfî olduğunu, üstel bir şemanın neden seçilmediğinin açıklanmadığını not ediyor [2].

Göstergenin çoğu kurum için sıfır olması

2008 verisine göre mezun göstergesi, listenin üst kısmı dışında pratikte ayrım yapmıyor. Aynı çalışma 2008 ARWU verisini sıra aralıklarına bölüyor: ilk 97 kurumun yüzde 10'unun mezun puanı sıfırken, 101–200 aralığında bu oran yüzde 52'ye, 402–503 aralığında yüzde 94'e çıkıyor [2]. Yazarlar buradan, ödül sayan iki göstergenin ilk 100 dışındaki kurumların sıralamasına neredeyse hiçbir katkı yapmadığı sonucuna varıyor [2].

Bu bulgu, Nobel ya da Fields sahibi mezunu olmayan bir üniversitenin mezun göstergesinde başka bir şey yapmasının sonucu değiştirmeyeceği anlamına geliyor. Mezun ağının genişliği, mezun katılımı ya da mezunların kariyer sonuçları bu göstergede hiç yer almıyor.

CWUR'da ödül ve üst yönetim

CWUR mezunu iki yoldan sayıyor ve ikisini de kurumun büyüklüğüne bölüyor. Eğitim göstergesi, fakülte göstergesinde listelenen akademik ödülleri almış mezunları sayıyor; liste Nobel ödüllerinin yanında Fields madalyası, Abel ödülü ve Turing ödülü gibi alanlara göre seçilmiş ödülleri kapsıyor [3]. İstihdam edilebilirlik göstergesi ise 2011'den bu yana dünyanın en büyük 2000 halka açık şirketinde üst görevde bulunmuş mezunların yıllık ağırlıklı ortalamasını ölçüyor; şirketler varlık, piyasa değeri, kâr ve satış sıralarının toplamına göre diziliyor [3]. İki CEO'lu şirketlerde her CEO'nun kurumuna 0,5 ağırlık veriliyor [3].

Puan, mezun sayısının karesinin kurumun güncel öğrenci sayısına bölünmesiyle hesaplanıyor; yöntem belgesi bu formülün, büyüklüğüne göre çok sayıda üst yönetici yetiştiren kurumları giderek daha fazla ödüllendirdiğini belirtiyor [3]. 2010 tarihli çalışma, benzer bir ölçüte, yani büyük şirket CEO'su olmuş mezunları sayan bir Fransız sıralamasına da değiniyor: bu tür bir ölçüt çok eskiden olmuş şeylere dayanıyor, ülkelerin sanayi yapısına bağlı kalıyor ve ağ etkilerinden güçlü biçimde etkileniyor [2].

Türkiye'deki kurumlar tabloda nerede

CWUR'un 2026 baskısı 21.291 kurumu değerlendiriyor ve ilk 2000'i yayımlıyor [4]. Listede Türkiye'den ilk sırada yer alan Hacettepe Üniversitesi eğitim ve istihdam edilebilirlik sütunlarında sıra almıyor; genel sırası araştırma göstergesine dayanıyor [4]. İstanbul Üniversitesi eğitim göstergesinde 451., istihdam edilebilirlikte 1087. sırada [4]. Orta Doğu Teknik Üniversitesi istihdam edilebilirlikte 245., Boğaziçi Üniversitesi 428. sırada; ikisi de eğitim göstergesinde sıra almıyor [4].

Hacettepe örneği, bir kurumun iki mezun göstergesinde de sıra almadan listenin en üstteki yüzde 3,2'lik diliminde yer alabildiğini gösteriyor [4]. Mezun sütunlarının boş kalması mezunların başarısız olduğu anlamına gelmiyor; göstergenin saydığı ödül ve şirket listesinin dar olduğu anlamına geliyor.

Mezun ofisleri için çıkarımlar

Sıralamalardaki mezun göstergeleri, mezun topluluğunu değil, o topluluğun içindeki çok küçük bir grubu sayıyor: belirli ödülleri kazananlar ya da dev şirketlerde üst yönetime gelenler. Göstergeler geçmişe dönük, küçük farklara duyarsız ve listenin üst kısmı dışında çoğu kurum için sıfır.

• Sıralama sonucunu duyururken hangi göstergeden söz edildiğini açıkça yazın; "mezunlarımız sıralamada" gibi genel ifadeler yerine göstergenin adını ve neyi saydığını belirtin.
• Mezun göstergesinde sıra alınamaması mezun ilişkileri çalışmasının zayıflığı olarak okunmamalı; bu göstergeleri kurum içi performans hedefi yapmayın.
• Mezun topluluğunun genişliğini ve katılımını ölçmek için kendi göstergelerinizi kurun: ulaşılabilir mezun sayısı, etkinlik katılımı, gönüllü mentor sayısı gibi.