Mezunların yüzde kaçı işe girdi derken, aslında kimin cevabı sayılıyor?

Duyurulan oranın paydası neresi?

Bir yükseköğretim kurumu mezunlarının istihdamına dair bir yüzde açıkladığında, cümlenin görünmeyen kısmı paydadır. Oran çoğu zaman bütün mezunlardan değil, mezun izleme anketine cevap verenlerden hesaplanır. Cevap verenlerle vermeyenler birbirine benzemiyorsa, ortaya çıkan sayı mezun kitlesinin değil, anketi doldurmaya istekli olan alt kümenin fotoğrafı olur. İstatistikte bu soruna yanıt vermeyen sapması deniyor. Sapmanın yönü ve büyüklüğü doğrudan ölçülemez, çünkü tanımı gereği eksik olan veri yoktur; ancak yanıt oranı yayımlanarak ve yanıt verenlerin bileşimi bilinen kayıtlarla karşılaştırılarak sınırları çizilebilir.

Yayımlanan yanıt oranları ne düzeyde?

Birleşik Krallık'ta yürütülen Graduate Outcomes anketinin sonuç sayfasında, 2023/24 mezun kitlesi için 2 Aralık 2024 ile 30 Kasım 2025 arasında 1.002.175 mezuna ulaşıldığı ve 353.755 yanıt alındığı bildiriliyor [1]. Bu iki sayı, yayımlanan her sonucun mezun kitlesinin kabaca üçte birinden gelen bilgiye dayandığı anlamına geliyor. Ölçek burada belirleyici: yüz binlerce yanıt istatistiksel olarak güçlüdür, ama eksik kalan üçte iki yine de bir soru işareti bırakır.

Avrupa ölçeğindeki EUROGRADUATE 2022 pilot anketinin Estonya ülke raporunda tablo daha nettir: hedef kitle 19.200 mezun, yanıt veren sayısı 3.616, yanıt oranı yüzde 19. Alan çalışması 14 Kasım – 19 Aralık 2022 tarihlerinde yürütülmüş; katılımı artırmak için tamamlayanlar arasında 50 avro değerinde 40 hediye kartı çekilişi yapılmış [4]. Hediye çekilişi gibi teşvikler yanıt oranını yükseltir, ancak kimlerin yanıt verdiğini de değiştirebilir.

Ağırlıklandırma neyi düzeltir, neyi düzeltmez?

EUROGRADUATE konsorsiyumunun standardı, gelen yanıtların mezuniyet yılı, derece düzeyi, çalışma alanı, yaş ve cinsiyete göre ağırlıklandırılmasını öngörüyor; bazı ülkelerde mezun olunan kurumun türü ve bölgesi de hesaba katılmış [4]. Mantık basit: eksik temsil edilen grubun yanıtları daha büyük katsayıyla sayılır.

• Düzeltir: kayıtlardan zaten bilinen özelliklerdeki dengesizliği. Mühendislik mezunları az cevap verdiyse, onların ağırlığı artırılır.
• Düzeltmez: aynı bölüm, aynı yaş ve aynı cinsiyet içindeki farkı. İş bulamamış bir mezunun anketi cevaplamama eğilimi varsa, ağırlıklandırma bunu göremez; çünkü düzeltme yalnızca önceden bilinen değişkenler üzerinden yapılabilir.

Yanıt oranı yerine “bilgi oranı”

ABD'de üniversite kariyer merkezlerinin meslek birliği olan NACE, mezun çıktıları için farklı bir ölçüt tanımlıyor: knowledge rate, yani kurumun mezunun mezuniyet sonrası durumu hakkında makul ve doğrulanabilir bilgiye sahip olduğu mezunların yüzdesi. Standart metin kurumlardan “strive for a minimum knowledge rate of 65 percent” diye söz ediyor [2]. Buradaki kritik ayrım şudur: bilgi oranı yalnız anket yanıtlarından oluşmak zorunda değildir; işverenden, öğretim üyesinden, mezun yakınlarından veya LinkedIn gibi çevrimiçi kaynaklardan gelen bilgiler de sayılır, ancak mezunun kendisinden gelmeyen bilgide kurumun doğrulama çabası göstermesi bekleniyor [2][3].

Standart ayrıca, hakkında hiçbir bilgiye ulaşılamayan mezunlar için ayrı bir raporlama kategorisi tanımlıyor; yani bilinmeyen kısım tablodan silinmiyor, tabloda kalıyor [2]. Takvim de sabitlenmiş: mezuniyet sınıfı 1 Temmuz – 30 Haziran arası tamamlananlardan oluşuyor ve özet verinin toplanma hedefi izleyen 31 Aralık [2]. Kurumlar arası karşılaştırmayı mümkün kılan şey, oranın kendisinden çok bu ortak tanım ve ortak referans tarihidir.

Anketin alternatifi: idari kayıtla eşleştirme

Üçüncü bir yol, mezuna hiç soru sormadan idari kayıtlara bakmaktır. ABD'nin College Scorecard veri seti, öğrenci kayıtlarını Hazine tarafında tutulan vergi kayıtlarıyla eşleştiriyor; kazanç, kişinin W-2 formlarındaki ücret ve ertelenmiş ödemelerin toplamına, buna Schedule SE'deki serbest meslek kazancının eklenmesiyle tanımlanıyor [5]. Bu yöntemde yanıt vermeme sorunu ortadan kalkar, ama yerine başka sınırlar geçer:

1. Kapsam: kazanç verisi yalnız federal öğrenci yardımı almış öğrenciler için üretilir; bu payın düşük olduğu kurumlarda sonuç tüm öğrenci kitlesini daha az temsil eder [5].
2. Gizleme: raporlama standardını karşılamayan veriler gizlenmiş olarak işaretlenir ve tek bir kişinin sonucunun oranı savurabileceği, 30 öğrenciden az kohortlarda ölçüt bastırılır [5].
3. Gürültü: kazanç sayımlarına ve medyan değerlere mahremiyet için kasıtlı gürültü eklenir; belgeleme, özellikle küçük kohortlarda yüzde hesaplarken dikkatli olunmasını istiyor [5].

Bir oranı okurken sorulacaklar

• Yanıt oranı ya da bilgi oranı birlikte yayımlanmış mı, yoksa yalnız sonuç mu duyurulmuş?
• Payda bütün mezunlar mı, yanıt verenler mi?
• Ağırlıklandırma yapıldıysa hangi değişkenler üzerinden?
• Küçük bölümlerde sayı gizleniyor mu, yoksa üç kişilik bir gruptan yüzde mi üretilmiş?
• Ölçüm mezuniyetten ne kadar sonra yapılmış? Farklı referans tarihleri karşılaştırılamaz.