Oran mı değişti, ölçüm mü? Mezun izlemede seri kırılması

Bir mezun izleme göstergesi iki yıl üst üste yayımlandığında ilk refleks farkı almak oluyor. Oysa fark, mezunların durumundaki değişimi değil, o durumu ölçen aracın değişimini gösteriyor olabilir. Ayrımın yeri, veriyi üretenin yöntem notlarıdır.

Birleşik Krallık: aynı ülke, iki farklı ölçüm anı

Birleşik Krallık'ta mezun izleme anketi 1994/95'ten beri Destinations of Leavers from Higher Education (DLHE) adıyla yürütülüyordu; program 2016'da bütünüyle gözden geçirilip yeniden tasarlandı ve Graduate Outcomes adını aldı [3]. İstatistik düzenleyicisi Office for Statistics Regulation'ın (OSR) değerlendirme raporuna göre yeni anket, 2017/18 mezun kitlesinden itibaren hem DLHE'nin hem de boylamsal LDLHE'nin yerini aldı ve ilk yayım Haziran 2020'de yapıldı [1].

Kırılmanın çekirdeği zamanlamada. Jisc'in yayımladığı Prospects Luminate'te Haziran 2018'de çıkan bir derlemede, geçişin en büyük değişikliğinin mezunlara DLHE'deki altı ay yerine mezuniyetten 15 ay sonra sorulması olduğu belirtiliyor [4]. OSR raporu da verinin kursun tamamlanmasından 15 ay sonra toplandığını, toplamanın üçer ay arayla dört kohorta bölündüğünü ve çevrim içi ile telefon görüşmesini birleştiren karma bir tasarım kullanıldığını yazıyor [1]. Altıncı ayındaki mezunla on beşinci ayındaki mezun kariyerinin farklı noktasında duruyor; iki serinin oranları aynı şeyi ölçmüyor.

Kırılma yalnız anketin kendisi değiştiğinde olmuyor; veri toplama biçimi tek bir alt grup için değiştiğinde de oluyor. OSR raporu, 2021'de Eğitim Bakanlığı ile o dönemki İş, Enerji ve Sanayi Stratejisi Bakanlığı'nın yükseköğretim kurumları üzerindeki mali yükün azaltılmasını istemesi üzerine Jisc'in uluslararası mezunları (raporun ifadesiyle AB dışı yerleşik olanları) telefonla aramayı bıraktığını yazıyor; bu mezunlar anketi çevrim içi doldurmayı sürdürebiliyor, ama değişiklikten sonra grubun yanıt oranı gözle görülür biçimde düşmüş [1]. Aynı rapor, yanıt oranlarının mezun gruplarının genelinde yüzde 50 civarında ya da üzerinde olduğunu ve anketin dört yılı boyunca görece istikrarlı kaldığını, bunun tek istisnasının bu AB dışı yerleşik grup olduğunu belirtiyor; 2020/21 kohortunda en büyük grup olan ülke içi tam zamanlı mezunlarda oran yüzde 52 [1]. Rapor, bazı kullanıcıların yüzde 60 hedefinin tutmadığına dikkat çektiğini de aktarıyor; buna karşın bulguları örnek nitelikte sayarak istatistiklere akredite resmî istatistik statüsü verilmesine hükmediyor, karar 25 Nisan 2024 tarihli mektupla bildirildi [1][2].

ABD: oranın tanımı, oranın kendisinden önce geliyor

ABD'de kolej mezunlarının ilk istikametini ölçen NACE standartları, sorunu adlandırma düzeyinde çözmeye çalışıyor. NACE, "yanıt oranı" yerine "bilinme oranı" (knowledge rate) terimini kullanıyor; gerekçesini, çıktı bilgisini elde etmek için yalnızca ankete dayanmanın ötesine geçen yaklaşımı yansıtmak diye açıklıyor [6]. Kurumun yayımladığı formüle göre bilinme oranı, çıktısı bilinen tüm mezunların (çalışanlar, askerlik ve hizmet, eğitime devam edenler, hâlâ arayanlar ve aramayanlar) toplam mezun sayısına bölümü; kariyer çıktısı oranı ise "aramayanları" paydadan tamamen çıkarıyor [7]. Aynı mezun kitlesi, hangi tanımın seçildiğine göre iki farklı oran üretiyor.

NACE mezuniyet sınıfını 1 Temmuz–30 Haziran, birincil veri toplama dönemini 1 Temmuz–31 Aralık aralığıyla tanımlıyor, hedef bilinme oranını yüzde 65 koyuyor ve toplama döneminde bilinen son durumun raporlanmasını istiyor [6]. Kurum, kariyer çıktısı oranının her zaman bilinme oranıyla birlikte duyurulmasını öneriyor; gerekçesi, kurumun mezunlarının ne kadarının çıktısını bildiği bilinmeden kariyer çıktısı oranının yorumlanamayacağı [6]. Standartların 2025'te revize edildiği, NACE'in kendi sayfa başlığında yazılı [7].

Avrupa: karşılaştırılabilirlik hedef, henüz veri değil

Avrupa Parlamentosu Araştırma Servisi'nin Kasım 2022 tarihli brifingi, 20 Kasım 2017 tarihli Konsey Tavsiyesi'nin üye devletleri mezun izleme verilerinin niteliğini, erişilebilirliğini ve karşılaştırılabilirliğini artırmaya çağırdığını anlatıyor. 2020 tarihli haritalama çalışmasında 29 ülkede 123 sistem düzeyinde izleme ölçütü saptanmış, toplanan bilginin türü ve ayrıntı düzeyinde önemli farklar bulunmuş ve ölçütlerin yalnız yaklaşık üçte biri mezunu birden çok kez izlemiş; tavsiye temelinde tanımlanan ölçütlerin neredeyse tamamını karşılayan ülke sayısı ikiydi [8]. Eurograduate pilot anketinin ilk aşaması Ekim 2018–Şubat 2019'da sekiz ülkede yaklaşık 21 bin lisans ve yüksek lisans mezununu kapsadı; 17 ülkeli ikinci aşama Aralık 2021'de başlayıp Haziran 2024'e kadar sürdü [8].

Türkiye: kapsam yıldan yıla değişiyor

YÖK'ün Üniversite İzleme ve Değerlendirme Genel Raporu-2024, 201 üniversiteyi 64 gösterge üzerinden değerlendirdi [10]. 19 Aralık 2025'te yayımlanan 2025 raporu ise yine 201 üniversiteyi, bu kez 5 ana kategori altında 67 gösterge üzerinden ele aldı ve değerlendirmeye "erişilebilirlik", "kapsayıcılık" ve "bilim iletişimi" kriterlerinin dahil edildiğini, üniversite internet sitelerinin erişilebilirlik standartlarına uygunluğunun ilk kez bir performans göstergesi olarak ölçüldüğünü duyurdu [9]. İki yıl arasındaki üç göstergelik fark bize ait bir çıkarmadır; hangi göstergelerin eklenip çıkarıldığı bu kaynaklardan doğrulanamadı. 2024 raporunda mezunların yurt içinde ilk işe giriş süresinin 2022'de 6,4 aydan 2023'te 4,5 aya indiği bildiriliyor [10]; bu iki yıl arasında göstergenin tanımının, veri kaynağının ve kapsamının sabit kalıp kalmadığı da bu kaynaklardan doğrulanamadı.

Okuyucu neye bakmalı

• Ölçüm anı: mezuniyetten kaç ay sonra soruluyor?
• Kim yürütüyor: kurumun kendisi mi, merkezî bir kuruluş mu?
• Payda: oranın paydasından kimler çıkarılmış?
• Bilinme veya yanıt oranı: oranla birlikte açıklanmış mı?
• Kapsam: bir alt grubun veri toplama biçimi değişmiş mi?
• Üreticinin ilanı: kırılma yöntem notunda yazılı mı, yoksa okuyucunun mu bulması bekleniyor?

OSR'nin kalite belgesi aynı beklentiyi üretici tarafından formüle ediyor: kalite durağan değil dinamik bir özelliktir; üreticiler sistemlerdeki, yöntemlerdeki ve mevzuattaki değişiklikleri bilinçli olarak aramalı, istatistiklerinin ilgili serilerle uyumlu olup olmadığını açıkça söylemeli ve gerekirse istatistiğin nasıl kullanılamayacağını da belirtmelidir [5].