Bağış toplandı, peki hesabı nerede veriliyor?

Bir bağış kampanyası kapandığında haber çoğunlukla toplanan tutarla biter. Bağışçı açısından asıl soru ise tam orada başlar: para hangi kaleme gitti, kaç öğrenciye ulaştı, üzerinden ne kadar kesinti alındı ve bunu kim, hangi belgeyle yazıyor?

Önce tanım: kısıtlı bağış ne demek

Kısıtlı bağış, bağışçının kullanım amacını bağış sırasında bağladığı bağıştır. ABD Sayıştayı'nın üniversite bağış fonlarını incelediği 2010 tarihli raporu, kısıtların genişlikte çok farklılaştığını anlatıyor: kimi kısıt geniş yazılıyor, örneğin fon öğrenci yardımına ayrılıyor ya da bir bölümün dilediği gibi kullanmasına bırakılıyor; kimi ise çok dar, belirli bir topluluktan gelen öğrencilere burs gibi. Aynı raporda vaka incelemesinden bir örnek olarak, kampüste ağaç dikilip bakılması için verilmiş bir bağış aktarılıyor [3].

Anapara tarafında rapor iki şeyi birden söylüyor. Bağışın asıl tutarının tutulup harcanmaması tipik bir kısıt; ama süresiz tutulma kısıtı azınlıkta: vaka incelemesi okullarında 2009'da bağış varlıklarının ortalama yüzde 39,4'ü süresiz tutulma kısıtına tabiydi [3]. Farkı raporun dipnotu açıklıyor: bağışçı anaparanın belirli bir süre ya da bir olay gerçekleşene kadar tutulmasını da isteyebiliyor; o süre dolduğunda kurum anaparayı harcamakta serbest kalıyor [3].

Bağışçıya giden rapor gerçekten var

Hesap vermenin somut belgesi, adına fon kurulmuş bağışçıya her yıl gönderilen fon raporu. Bir ABD üniversitesinin bağışçı sayfası, bu yıllık raporun fonun defter değeri, piyasa değeri, giderleri ve harcanabilir geliri gibi mali verileri içerdiğini; ilgili olduğunda yararlanıcıların — burs ve araştırma bursu alanların, kürsü ve profesörlük sahiplerinin — adlarına da yer verildiğini belirtiyor. Aynı sayfaya göre bu raporlar 100.000 dolar ve üzerindeki bağışlarla kurulan adlı fonlar için hazırlanıyor [1]. Başka bir üniversitenin yöntem sayfası raporu iki parçalı tarif ediyor: ofisin hazırladığı mali özet ve fonu kullanan birimin yazdığı etki anlatısı [2].

Kesinti ve izlenebilirlik

İdari pay en az sorulan kalem. Aynı yöntem sayfasındaki örnek hesap yüzde 4,75'lik yıllık dağıtım varsayıyor ve bunun içinde yüzde 0,55'lik maliyet karşılama payı bulunuyor; örnek ayrıca yüzde 6,2 net getiri varsayımına dayanıyor [2]. Bu varsayımlı bir örnek, her fon için taahhüt edilmiş bir oran değil.

İzlenebilirliğin sınırı da kayıtlı. Sayıştay raporunda, ziyaret edilen ve verisi bulunan okullarda öğrenci yardımına kısıtlanmış fonların payı 2009'da yaklaşık yüzde 12 ile yüzde 68 arasında değişiyor; bu fonlardan yapılan dağıtımlar bir okulda dağıtımların yaklaşık yüzde 73'ünü, bir diğerinde yaklaşık yüzde 51'ini oluştururken, beş okulda yüzde 10-23 aralığında kalıyor [3]. Daha önemlisi yetkililer, kısıtlı olmayan fonlardan da öğrenci yardımına para gidebildiğini, ancak muhasebe sistemlerinin bu dağıtımları tam olarak ayırt edemediğini söylemiş [3].

Kamuya açık beyanda ne kadarı görünür

ABD'de kâr amacı gütmeyen kuruluşların yıllık beyanının bağış fonu bölümü iyi bir ölçü. Resmî talimat bu bölümün bağışçı kısıtlı varlıkların toplamına ilişkin olduğunu söylüyor; ayrı satırlarda burs ve hibe olarak dağıtılan tutar, tesis ve programlara giden tutar ve bağış fonlarına yüklenen idari giderler isteniyor. Fonların amaçlanan kullanımı da açıklama bölümünde tarif ediliyor [4]. Toplulaştırılmış olduğu için tek bir burs fonunun o yıl kaç öğrenciye ulaştığı bu beyandan okunamıyor.

Türkiye tarafında ne belgelenebiliyor

Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün sayfası, vakıfların, şube ve temsilciliklerinin amaca ve yasalara uygunluk denetiminin Genel Müdürlükçe yapıldığını, iç denetimin vakfın tüm iş ve işlemlerini kapsadığını ve yöneticilerin yıl sonundan itibaren altı ay içinde yapılacak iç denetim rapor ve sonuçlarını düzenleyip rapor tarihini izleyen iki ay içinde ilgili Vakıflar Bölge Müdürlüğüne göndermekle yükümlü olduğunu belirtiyor [5]. Bu bir kamu denetimi zinciri; bağışçıya fon bazında rapor gönderilmesi anlamına gelmiyor.

Bağışçıya dönük hesap vermenin buradaki karşılığı daha çok toplu belgede görünüyor. Bir mezun derneğinin genel kuruluna sunulan çalışma raporu 14 Nisan 2025 - 26 Şubat 2026 dönemini kapsıyor ve burs fonunu ayrı başlıkta ele alıyor: raporda düzenli burs bağışı, burs gelir-gider tablosu, burs fonu kümülatifi ve bursiyer öğrenci sayısı başlıklı tablolarla derneğin ve iktisadi işletmelerinin bilançoları yer alıyor; genel kurul gündeminde denetim kurulu raporunun sunulması da bulunuyor [6]. Bursiyer tablosuna göre 2018-2019 döneminde 134 olan bursiyer sayısı 2025-2026 döneminde 503'e çıkmış; dipnot, sayının mezuniyet ve kayıt dondurma gibi nedenlerle ay ay değiştiğini, karşılaştırma için her yılın aynı ayının alındığını söylüyor [6]. Rapor, isteyen bağışçıların adlarının periyodik bültende yayımlandığını da aktarıyor [6]. Gelir-gider tutarlarını rakamla aktarmıyorum: tabloların sütun hizası PDF'ten güvenilir biçimde çıkarılamadı, varlıkları ve adları ise kesin.

DOĞRULANAMADI: Türkiye'de adlı bir burs fonu kuran bağışçıya, ABD örneklerindeki gibi fon bazında yıllık mali rapor gönderilip gönderilmediğini doğrulayamadım; incelediğim çalışma raporu bireysel bağışçı raporlamasına dair bir ifade içermiyor, hesabı toplu tablolarla üyeye ve genel kurula veriyor. Bir eğitim vakfının 2025 faaliyet raporu erişimi reddettiği için hiç incelenemedi ve o belgeden bilgi alınmadı.

Bağışçının sorabileceği beş soru

• Bu bağış kısıtlı mı, kısıt metni nasıl yazıldı?
• Anapara harcanacak mı, süresiz mi tutulacak?
• Yıllık dağıtım oranı kaç ve içinde idari pay var mı?
• Yılda bir rapor gelecek mi, içinde mali özet ve kaç öğrenciye ulaşıldığı olacak mı?
• Denetim raporları ve mali tablolar nerede yayımlanıyor?