Mentor kim tarafından hazırlanıyor? Mentorluk programlarında eğitilen taraf sorusu

Mezun mentorluğu üzerine yazılanların büyük kısmı menti tarafına bakar: öğrenci ne kazandı, kaç görüşme gerçekleşti, kariyerinde ne değişti. Daha seyrek sorulan bir soru daha var. Mentorun kendisi bu iş için hazırlanıyor mu? Gönüllü bir mezunun iyi niyeti ile iyi mentorluk arasındaki farkı, eğitimi bağımsız bir değişken olarak ele alarak ölçen çalışmalar mevcut ve bulguları program tasarımı açısından ilgi çekici.

Altı buçuk saatlik bir eğitimin ölçülen etkisi

Journal of Clinical and Translational Science dergisinde 2019'da yayımlanan hakemli bir pilot randomize kontrollü çalışma, Minnesota Üniversitesi'nin akademik sağlık merkezinde 59 öğretim üyesini rastgele iki kola ayırdı: 29 kişi eğitim koluna, 30 kişi kontrol koluna. Kontrol grubuna yalnızca iki sayfalık bir ipucu notu verildi. Eğitim grubu ise çevrim içi bir modül ve atölyelerden oluşan, toplamı yaklaşık 6,5 saat süren bir programdan geçti. Bilgi bileşke puanındaki artış eğitim kolunda 1,34, kontrol kolunda 0,51 oldu ve fark istatistiksel olarak anlamlıydı (p değeri 0,001'in altında). Üç ay sonraki beceri bileşkesinde artış 0,85'e karşı 0,17'ydi. Davranış tarafındaki ayrım daha belirgin: eğitim kolundaki mentorların yüzde 72'si mentorluk pratiğinde bir değişikliği fiilen uyguladığını bildirirken kontrol kolunda bu oran yüzde 29'da kaldı [1].

Çalışmanın kendi sınırları açıkça ortada: tek merkezli, küçük örneklemli bir pilot ve sonuç ölçütleri büyük ölçüde mentorun kendi beyanına dayanıyor. Mentorun kendini daha yetkin görmesi ile mentinin daha iyi bir deneyim yaşaması aynı cümle değil.

Eğitim ne kadar kısa olabilir?

2022 tarihli bir başka hakemli değerlendirme, ölçeğin alt sınırını gösteriyor. Amerika Birleşik Devletleri'nde Ulusal Bilim Vakfı destekli 16 ayrı lisans araştırma programından 94 araştırma mentoru, iki saatlik eş zamanlı çevrim içi bir modüle ve öncesinde yaklaşık bir saatlik kendi hızında ilerlenen bir hazırlık modülüne katıldı; devamsızlık ve bağlantı sorunları nedeniyle eksik katılanlar çıkarıldıktan sonra 62 kişinin verisi çözümlendi. Ölçülen beş kültürel farkındalık becerisinin tamamında anlamlı artış görüldü (p değeri 0,001'in altında); en büyük etki, mentilere köken ve kimlik konularını konuşabilecekleri bir alan açma davranışında ortaya çıktı (dz = -2,65). Katılımcıların yüzde 96'sı eğitimi değerli buldu; yine yüzde 96'sı eğitimin ardından mentorluk pratiğinde değişiklik yapmayı planladığını bildirdi [2].

Bu son rakam dikkatle okunmalı: ölçülen şey plan, menti üzerindeki sonuç değil. Ayrıca her iki çalışma da akademik araştırma mentorluğuna ait. Bulguların mezun-öğrenci mentorluğuna aynen aktarılabildiği kanıtlanmış değil; benzerlik makul bir varsayım, doğrulanmış bir olgu değil.

Programlar mentoru pratikte nasıl hazırlıyor

Kurum duyuruları, bu literatürle program pratiği arasındaki mesafeyi gösteriyor. Imperial College London'ın mezun mentorluk şemasının kurum sayfasına göre program kasımdan mart ayına uzanıyor, taraflardan bu sürede en az dört görüşme bekleniyor ve eşleşenler hedef belirleme ile görüşmeyi yapılandırma konularının ele alındığı kısa bir tanışma etkinliğine çağrılıyor [3]. Ne var ki bu sayfa öğrenciye hitap ediyor: anlatılan hazırlık menti tarafına ait ve sayfada mentorun ayrıca bir eğitimden geçtiğine dair bir ifade yer almıyor. Yazılı olarak duyurulmuş bir hazırlık adımı var, ama eğitilen taraf menti.

Scripps Research'ün kendi kurum dergisinde 2026 mentorluk ayı başlığıyla yayımlanan yazı ise daha yaygın bir yaklaşımı örnekliyor: mentorluğu eğitimle değil, tanınma ve törenle güçlendirmek. Yazıya göre mezun mentorluk programı dördüncü yılında ve bu döneminde üç düzineye yakın sayıda yeni çift kuruldu; program başladığından bu yana mezunlarla mevcut öğrenciler ve doktora sonrası araştırmacılar arasında 160'tan fazla eşleşme yapılmış. Mentorlara verilen resmî bir eğitim müfredatından ise söz edilmiyor [4].

Türkiye tarafında ne görünüyor

Türkiye'de iki kamuya açık örnek, aynı boşluğu iki farklı bağlamda gösteriyor. ODTÜ'nün akademik gelişim programı kapsamındaki mentorluk sayfasında mentorlar yalnız profesör unvanlı öğretim üyeleri, mentiler ise programa katılan yeni öğretim elemanları olarak tanımlanıyor; asgari beklenti yaklaşık birer saatlik üç görüşme [5]. Bu bir mezun programı değil, kurum içi bir uyum programıdır; buraya eşdeğer bir karşılaştırma ölçütü olarak değil, aynı sorunun akademideki karşılığı olarak alındı. Doğrudan konuya denk düşen örnek İstanbul Kültür Üniversitesi'nin mezun mentorluğu sayfası: mentorlar üniversitenin mezunları, mentiler ağırlıkla üçüncü ve dördüncü sınıf öğrencileri, program süresi 5-8 ay, katılımcı sayısı sınırsız ve aylık en az iki-üç saatlik görüşme bekleniyor; eşleştirme, formlar ve ön görüşmelerin ardından danışmanların değerlendirmesiyle tamamen elle yapılıyor [6]. Her iki sayfada da mentorun eşleştirme öncesi eğitimine ya da oryantasyonuna dair bir ifade yok.

Bu gözlem dikkatle yorumlanmalı: bir sayfada yazmaması, eğitimin yapılmadığı anlamına gelmez; yalnızca duyurulmadığı anlamına gelir. Türkiye'de mezun mentorlarına verilen eğitimin program sonuçlarına etkisini ölçen yayımlanmış bir çalışmaya bu derleme sırasında ulaşılamadı. Bu boşluk tahminle doldurulmuyor, DOĞRULANAMADI olarak kayda geçiriliyor.