Mezun anketlerinde o yüzdeyi kim cevapladı?

Bir mezun raporunda mezunlarımızın %95'i istihdamda ya da eğitimde cümlesini okuduğunuzda aslında iki ayrı sayıya bakıyorsunuz: yüzdenin kendisi ve hesaplandığı taban. İkincisi genellikle yazılmaz — oysa mezun izleme verisinin geçerliliği orada başlıyor.

Ölçünün adı yanıt oranı bile değil

ABD'de mezun çıktısı ölçen kurumların ölçüsü doğrudan anket yanıt oranı değil. Lycoming College'ın 2025 raporu NACE'in tanımını aktarıyor: bilgi oranı (knowledge rate), kurumun mezunun mezuniyet sonrası kariyer faaliyeti hakkında makul ve doğrulanabilir bilgiye sahip olduğu mezunların yüzdesi. Tanım anketten kasıtlı olarak geniş: aynı rapor, anket yanıtına ek olarak doğrulanabilir işveren, veli veya öğretim üyesi bilgisinin ve LinkedIn profili gibi çevrimiçi kaynakların NACE kılavuzuna uygun kullanıldığını yazıyor [1]. Yani yayımlanan sayı bir katılım değil, bir kapsama ölçüsü: mezunun kendi beyanı ile üçüncü taraf profilinden çıkarılan bilgi aynı kefeye giriyor.

Payda değişince oran ne oluyor

Lycoming'in 2024-2025 mezun sınıfı 223 kişi. Bunların 170'i hakkında doğrulanabilir bilgi var; bilgi oranı %76,23. Duyurulan %95,29'luk çıktı oranı bu 170 kişi üzerinden, yani 162/170 hesaplanıyor; raporun tablosu tabanı zaten yalnızca bilgi tabanı diye etiketliyor [1]. Aynı 162 kişi sınıfın tamamına bölündüğünde oran %72,6'ya iner. Bu ikinci hesap bize aittir; kaynak böyle bir oran yayımlamıyor. Aradaki yaklaşık 22 puan bir istihdam farkı değil — hakkında hiçbir şey bilinmeyen 53 kişinin paydadan çıkarılmasının sonucu.

Scranton Üniversitesi'nin 2024 sınıfı duyurusu aynı yapıyı gösteriyor. Lisansta %83 bilgi oranı ve %99 başarı oranı var; başarı oranı, hakkında bilgi toplanan 662 kişiye dayandırılıyor. Lisansüstünde %69 bilgi oranı, %100 başarı ve 384 kişi bildiriliyor. Duyuru, ulusal tavsiye edilen asgari bilgi oranını %65 olarak aktarıyor ve verinin mezuniyetten 12 ay sonra toplandığını belirtiyor [2]. Burada payda yazılmış; yazılmayan, sınıfın toplam kaç mezundan oluştuğu. Okur oranı sınıfın tamamı üzerinden yeniden hesaplayamıyor: sınıf büyüklüğü bu kaynaktan DOĞRULANAMADI.

Cevaplamayanlar sistematik olarak farklı mı?

Literatür tek yönlü değil. Lambert ve Miller altı kurumda, mezuniyet dönemindeki öğrenci anketini (NSSE; kurum ortalaması yaklaşık %40, aralık %35-69) aynı kohortların mezun anketiyle (SNAAP; yaklaşık %20, aralık %17-34) karşılaştırdı. Demografik özellikler ve kurumsal memnuniyet bakımından iki grup büyük ölçüde benziyordu: düşük yanıt oranı kendiliğinden temsil kaybı anlamına gelmiyor. Bir istisna bildiriliyor: kadın öğrenciler daha yüksek oranda yanıtlıyor. Yazarların saydığı sınırlar açık — altı kurum, yalnız sanat mezunları ve mezun tarafında yalnız iletişim bilgisine ulaşılabilenler [3].

Ters yöne işaret eden kanıt da var. Heffetz ve Reeves üç büyük ABD resmî anketinde yanıtlayıcıları, görüşmecilerin onlara ulaşmak için yaptığı arama ve ziyaret sayısına göre grupladı. CPS'te işgücüne katılım oranı, en kolay ulaşılan gruptan en zor ulaşılana ham veride %63,0'ten %72,3'e çıkıyor; gözlemlenebilir değişkenler (yaş, cinsiyet, ırk, eğitim) için düzeltildikten sonra bile %64,1'den %69,0'a yükseliyor, düzeltilmiş işsizlik oranı %8,0'den %6,5'e iniyor. Yazarların çıkarımı şu: anketi hiç yanıtlamayanlar, ortalama yanıtlayıcıdan çok en zor ulaşılana benziyor olabilir [4]. Bu, mezun izlemenin sessiz varsayımını hedef alıyor.

NSSE'nin teknik açıklaması ikisini uzlaştırıyor: yüksek yanıt oranı veri kalitesini garanti etmiyor, düşük yanıt oranı da sonucun yanlı olduğu anlamına gelmiyor; yanlılık için yanıtlamayanların ilgilenilen değişkende yanıtlayanlardan belirgin biçimde farklı olması gerekiyor. Aynı sayfa 2025'te kurum bazında NSSE yanıt oranlarının %5 ile %93 arasında değiştiğini, ortalamanın %25 olduğunu bildiriyor [5]. Tipik bir yanıt oranı yok; kurumlar arasındaki fark, duyurulan çıktı farkından büyük olabilir.

Türkiye: göstergenin adı var, tabanı yok

YÖK'ün Üni-Veri sisteminde yayımlanan üniversite izleme ve değerlendirme raporlarında mezunlara dair göstergeler var. İncelediğimiz 2018-2024 dönemli tek üniversite raporunun gösterge listesinde A.2 Mezun Takip Sistemindeki Mezunların Oranı ve A.15 İş Dünyasının Mezunların Yeterlilikleriyle İlgili Memnuniyet Oranı satırları yer alıyor [6]. Adlar bir ayrım kuruyor: A.2 bir anket yanıt oranı değil, mezunun takip sisteminde kayıtlı olup olmadığının oranı — kapsamanın kapsaması. Belgede göstergelerin tanımı, paydası ve veri toplama yöntemi yok; A.15'in hangi taban üzerinden hesaplandığı okunamıyor [6].

Bir uyarı borçluyuz: belgenin sayısal tablosunda satır ve sütun hizası, elimizdeki metin çıkarımında bozuldu; hangi göstergenin hangi yılda hangi değeri aldığını ayıramadık. Bu yüzden buradan hiçbir sayı aktarılmadı, yalnız göstergelerin adlandırması aktarıldı. Yanıt oranlarının Türkiye'de kurum bazında düzenli ve karşılaştırılabilir biçimde duyurulup duyurulmadığı da DOĞRULANAMADI: böyle bir standarda rastlamadık, ama bulunmadığını iddia etmiyoruz.

Pratik sonuç

Bir mezun çıktısı sayısı okurken üç soru var. Kaç mezunun tamamı üzerinden hesaplandı? Bilinmeyenler paydada mı, dışarıda mı? Bilgi ankete mi, üçüncü taraf profiline mi dayanıyor? Bu üçü yazılmadıkça yüzde bir bulgu değil, bir sunum tercihidir.