Bir lirayı toplamak kaça mal oluyor: oranın kendisi nasıl kuruluyor

Bir bağış kampanyası duyurulduğunda ortaya çıkan sayı neredeyse her zaman brüttür: toplanan tutar. O tutarı toplamak için harcanan para (kadro, etkinlik, basılı malzeme, tanıtım, bağışçı veri tabanı) aynı duyuruda görünmez. Uluslararası kıyaslamada kullanılan ölçüt bu boşluğu doldurmayı amaçlar: toplanan birim başına maliyet. Tartışmalı olan ölçüt değil, payın ve paydanın nasıl kurulduğudur.

Oran nasıl hesaplanıyor

En açık tanımlardan biri Kanada Gelir İdaresi'nin kayıtlı hayır kurumları için yayımladığı fon toplama rehberindedir. Rehber oranı, yıllık beyandaki fon toplama gideri kaleminin, makbuzlu bağışlar ile diğer fon toplama gelirlerinin toplamına bölünmesi olarak tanımlar ve bant verir: yüzde 35'in altı soru doğurmaz; üstünde idare son yılların ortalamasına bakar; yüzde 70'in üzerinde gerekçe ister. Rehber ayrıca oranın tek başına bir değerlendirme değil, göstergelerden yalnızca biri olduğunu belirtir [1].

Kapsam kararı sonucu belirliyor

Asıl belirleyici, hangi giderin kapsama alındığıdır. Aynı rehbere göre doğrudan bağış çağrıları, posta ve telefon kampanyaları, bağış etkinlikleri, bağışçı ilişkileri ve teşekkür programları, fon toplamaya yönelik planlama ve araştırma ile bu alandaki personelin işe alımı ve eğitimi fon toplama gideri sayılır; kamu kurumlarından veya başka hayır kurumlarından hibe arayışı ile genel gönüllü toplama sayılmaz [1].

Karma faaliyetlerde bölüştürme kuralı devreye girer. Bir faaliyetin yüzde 90 veya fazlası fon toplamaya ayrılmışsa maliyetin tamamı fon toplama gideri sayılır; yüzde 90 veya fazlası başka bir amacı ilerletiyorsa maliyetin tamamı fon toplama dışında gösterilebilir; arada kalan durumlarda oranlama yapılabilir [1]. Pratik sonucu şudur: içinde bağış çağrısı geçen bir mezun etkinliği, içeriğinin nasıl tarif edildiğine bağlı olarak maliyet tablosuna sıfır da yazılabilir, tamamı da. Fark performanstan değil, sınır çizgisinin nereye konduğundan gelebilir.

Gider ile gelir aynı yıla düşmüyor

İkinci güçlük zamanlamadır: bir programın kuruluş maliyeti önden çıkar, karşılığı yıllara yayılır. Kanada rehberinin eşiği aşan kurumlar için son yılların ortalamasına bakması bu nedenledir [1]. Tek bir yılın oranı, kampanyanın hangi evresinde ölçüldüğü söylenmeden anlam taşımaz.

Aynı yıl, aynı anket, uçtan uca fark

Evre etkisinin büyüklüğü, Birleşik Krallık üniversitelerinin verisini derleyen Ross-CASE anketinin 2014'te aktarılan turunda görülebilir. 136 kurumun katıldığı ankette programlar olgunluklarına göre kümelenmiş; kırılgan sayılan dört kurum bir sterlin toplamak için ortalama 17 sterline yakın harcarken, iki kurumdan oluşan üst kümede rakam 7 peni olarak raporlanmıştır. Kurumların çoğunluğunu oluşturan 107 kurumluk ara bantta oran yüzde 33, yerleşik programa sahip 22 kurumda ise sterlin başına 17 peni verilmiştir [3]. İki uç arasındaki fark, kaynaktaki bu iki rakamdan tarafımızca hesaplandığında yaklaşık 240 katıdır; bu, ölçütün işe yaramadığını değil, bağlamsız bir sayının kıyaslamaya elverişli olmadığını gösterir.

Türkiye'de oran mevzuatta yazılı

Türkiye'de tartışmanın bir bölümü kanunla çözülmüştür. 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu giderleri yönteme göre sınırlar: makbuzla, kutu koyarak, banka hesabı açtırarak, yardım pulu çıkararak veya elektronik sistemlerle yapılan toplamalarda giderler brüt gelirin yüzde onunu; eşya piyangosu, kültürel gösteri, sergi, spor gösterisi, gezi ve eğlence yoluyla yapılanlarda ise yüzde kırkını geçemez. Oranın aşılması hâlinde fark, haklı neden yoksa sorumlu kurul üyelerine ödettirilir [4].

Buradaki ölçüm birimi kurumun yıllık programı değil, izin verilen tek bir yardım toplama faaliyetidir. Sivil Toplumla İlişkiler Genel Müdürlüğü'nün yardım toplama sayfası, sorumlu kurulların toplama süresinin bitiminden itibaren on gün içinde kesin hesabı çıkarıp bir örneğini izin veren makama vermekle yükümlü olduğunu belirtir [5]. Düzenleme hesabın idareye verilmesini öngörür; incelenen kaynaklarda oranın kamuya açık yayımlanmasına ilişkin bir yükümlülük tarif edilmemektedir.

Yayımlamayı zorlaştıran yapı

Oranın duyurularda kullanılmamasının en az üç yapısal nedeni var; üçü de kötü niyet varsaymayı gerektirmiyor.

1. Yükümlülük yokluğu. İngiltere ve Galler Hayır Kurumları Komisyonu'nun mütevelli rehberi, fon toplamaya ne kadar harcanacağına dair belirlenmiş bir tutar bulunmadığını yazar; beklenen, kararın kurumun yararına olmasıdır. Belirli bir oranın açıklanması istenmez [2].
2. Karşılaştırılamazlık. Bölüştürme takdiri nedeniyle iki kurumun aynı adı taşıyan sayısı aynı şeyi ölçmeyebilir [1].
3. Evre etkisi. Yeni kurulmuş bir programın dürüstçe hesaplanmış oranı, yerleşik bir programınkinin yanında kötü görünür [3].

Bir duyuruya bakarken sorulabilecekler

• Sayı hangi mali yıla ait; tek yıl mı, çok yıllı ortalama mı?
• Payda taahhüt edilen brüt tutar mı, tahsil edilen nakit mi?
• Fon toplama kadrosunun ücretleri paya dâhil mi?
• Bağış çağrısı içeren karma etkinlikler hangi oranla bölüştürüldü?

Ölçütün değeri, düşük çıkmasında değil, tanımının açık edilmesindedir.