Doktora mezunları akademi dışına mı gidiyor? Elimizdeki sayılar ne diyor

Mezuniyet anındaki fotoğraf

ABD Ulusal Bilim Vakfı'na bağlı NCSES'in 13 Mart 2026'da yayımladığı Kazanılmış Doktoralar Anketi raporu, 2024'te doktora derecesi alan 58.131 kişiyi kapsıyor. Anket bir örneklem değil sayım niteliğinde ve derece alanların %91,5'i anketi doldurmuş [1][2]. Bu 58.131 kişiden 33.765'i mezuniyet anında ABD'de kesin bir iş ya da doktora sonrası araştırma taahhüdü bildirmiş; bunların 20.469'u (%61) doğrudan istihdam, 13.296'sı (%39) doktora sonrası araştırma pozisyonu [1].

Asıl soruya cevap veren kırılım, doktora sonrası dışındaki 20.469 taahhüdün dağılımında: 8.098'i (%40) akademi, 8.266'sı (%40) sanayi ya da iş dünyası, 1.552'si (%8) kamu, 1.331'i (%7) kâr amacı gütmeyen kuruluş, 1.222'si (%6) diğer ya da bildirilmemiş [1]. Rapor aynı oranın 2004'te akademi için %56 olduğunu, sanayi payının ise aynı dönemde iki katından fazla arttığını yazıyor [1]. Yani ABD verisinde akademi, kesin iş taahhüdü bildirenler arasında artık tek başına baskın seçenek değil.

Bunun bir varış yeri değil, bir niyet beyanı olduğunu akılda tutmak gerekiyor. Anket, öğrencilere mezuniyet başvurusu sırasında ulaştırılıyor ve taahhütler anketin doldurulduğu anda bildiriliyor [1][2].

Yıllar sonra bakıldığında tablo değişiyor

Aynı kurum, doktora sahiplerini yıllar boyunca izleyen ayrı bir anket daha yürütüyor. Doktora Sahipleri Anketi bir sayım değil örneklem: bilim, mühendislik ve sağlık alanlarında ABD doktorası olan ve 76 yaşın altındaki yaklaşık 1.222.400 kişilik bir evrenden 2023 döngüsünde 125.262 kişi seçilmiş; anket iki yılda bir tekrarlanıyor [3]. Mezuniyet anını sayan araç ile kariyeri izleyen araç ayrıdır; ikisinin sayıları doğrudan karşılaştırılamaz.

Kurumsal ölçekte en ayrıntılı örneklerden biri, Toronto Üniversitesi mezunlarını konu alan ve PLOS ONE'da 2019'da yayımlanan hakemli çalışma. 2000-2015 arasında doktora alan 10.886 kişi taranmış, %85'inin konumu belirlenebilmiş. Bulunanların %51'i yükseköğretim sektöründe çalışıyor; ancak kadrolu öğretim üyeliği oranı %26, tam zamanlı öğretim odaklı kadro %2,3. Buna ek olarak %3,4'lük bir grup, çalışmanın çoğunlukla üniversiteye bağlı araştırma enstitülerinde bağımsız araştırmacı olarak çalıştığını belirttiği yardımcı (adjunct) unvanlı kadrolarda. Özel sektör %18, kamu %10, hayır kuruluşları %3, serbest çalışan %3 [4]. Çalışmanın yöntemi anket değil, kamuya açık internet kaynaklarının taranması; yazarlar kalan %15'in konumunun yalnızca internet aramalarıyla belirlenemediğini açıklıkla yazıyor [4].

Sayılar neden birbirini tutmuyor

Frontiers in Education dergisinde Mayıs 2025'te yayımlanan hakemli bir derleme, doktora kariyer çıktılarının nasıl sınıflandırıldığını inceliyor ve devlet kurumları, meslek örgütleri, üniversiteler ve konsorsiyumlarca geliştirilmiş 13 ana taksonomi ile 17 ek sınıflandırma sistemi saptıyor. Derlemenin merkezî tespiti, hiçbir iki taksonominin kategorilerinin birbirine tam olarak denk olmadığı [5]. Sistemlerin hepsi istihdam sektörünü bir biçimde içeriyor, çoğu ayrıca pozisyon türünü ve işlevi de kaydediyor [5]. Bu, aynı olguyu ölçen iki raporun neden farklı sayı ürettiğini büyük ölçüde açıklıyor.

Avrupa tarafında EUA'nın Doktora Eğitimi Konseyi'nin Ekim 2020'de yayımladığı çalışma grubu raporu, 14 üniversitenin temsilcilerinin Mart 2019 ile Ocak 2020 arasında yaptığı üç toplantıya dayanıyor ve izleme yöntemlerini dörde ayırıyor: mezun anketleri ve çıkış anketleri, ulusal mezun anketleri, sicil kayıtlarına dayalı anketler ve dijital mezun platformları [6]. Rapor, 2019 tarihli önceki EUA araştırmasında yanıt veren kurumların yalnızca %43'ünün doktora programlarının çoğunda kariyer izleme uyguladığını aktarıyor [6]. Yöntemlerin sınırları da yazılı:

• Fransa'da yaklaşık 14.000 kişilik yıllık bir kohortta yürütülen ulusal takip anketinde yanıt oranı %52 [6].
• Polonya'da izleme ulusal düzeyde yürütülüyor ve temel bilgi kaynağı idari kayıtlar: sosyal güvenlik kurumunun sicili ile ulusal mezun sicili. Rapor, sistemin 2020'den itibaren doktora sahiplerinin kariyer yollarını da izlediğini yazıyor [6].
• Rapor, sicil kayıtlarına dayalı izlemenin genel bir sınırı olarak, mezuniyetten sonra ülkeyi terk edenlerin kariyer verisinin bu yolla toplanamadığını belirtiyor [6].

Türkiye tarafında elimizde ne var

YÖK'ün 27 Mart 2026 tarihli 6 numaralı Yükseköğretim İstatistikleri Bülteni'ne göre 2024-2025 akademik yılında 14.875 kişi doktora, 84.928 kişi yüksek lisans programlarından mezun oldu; 2025-2026'da doktora programlarında 89.665 öğrenci, yükseköğretimde 189.868 öğretim elemanı bulunuyor [7]. Bülten mezun sayısını, öğrenci sayısını ve unvan dağılımını veriyor; ancak bu mezunların mezuniyetten sonra akademide mi yoksa akademi dışında mı çalıştığına dair hiçbir kırılım içermiyor. Bültenin kendi açıklama notu da metnin genel bilgi amaçlı olduğunu, ayrıntılı tabloların ayrı bir portalda yayımlandığını belirtiyor [7]. Türkiye için akademi dışına geçiş oranı bu derlemede DOĞRULANAMADI.