Duyurulan bağış ne zaman harcanabilir para olur?

Duyurulan rakam doğrudan bütçeye girmez

Bir kurum bağış aldığını duyurduğunda okuyanın kafasında tek bir sayı kalır: toplam tutar. Oysa duyurulan tutar ile o kurumun bir yıl içinde fiilen harcayabileceği tutar ayrı iki büyüklüktür. Aradaki mesafeyi iki mekanizma yaratır: paranın hangi hızda akmasına izin veren harcama oranı ve paranın hangi amaca kilitlendiğini belirleyen kısıtlılık.

Anapara durur, yılda bir dilim akar

Kalıcı bağış fonunda (endowment) mantık şudur: bağışçının verdiği anapara süresiz yatırımda kalır, bütçeye yalnızca yönetimin belirlediği oran kadarı aktarılır. Stanford'un mali yönetim kılavuzu bu ayrımı açıkça kurar; gerçek bağış fonu süresiz kalması amaçlanan, yalnızca onaylanmış dağıtımı harcanabilen fondur, harcanabilir bağış ise cari faaliyetler için doğrudan kullanılabilir [4]. Yani bir duyurunun ilk sorusu şudur: bu para kalıcı fona mı girdi, yoksa doğrudan harcanabilir bağış mı?

Oranın büyüklüğü konusunda ölçüt var. 657 kurumu kapsayan ve 1 Temmuz 2024 - 30 Haziran 2025 mali yılını ölçen NACUBO-Commonfund çalışmasında ortalama efektif harcama oranı yüzde 4,9 olarak raporlandı; bir önceki yıl yüzde 4,8, ondan öncekinde yüzde 4,6 idi. Aynı dönemde katılımcı kurumlar fonlarından toplam 33,4 milyar dolar çekti ve bu tutarın yüzde 47,4'ü öğrenci mali yardımına gitti [1].

Oran kurumdan kuruma ciddi biçimde değişir. ABD Sayıştayı'nın 2010'da yayımladığı ve 2009 verisine dayanan incelemesinde örnek kurumların yıllık dağıtım oranları yüzde 3,0 ile yüzde 7,5 arasında dağılıyordu; çoğunluk yüzde 4-6 bandındaydı [2]. Ithaka S+R'ın 2018 tarihli raporunda 2016-17 için ortalama yüzde 4,4 ölçülmüş, fon büyüklüğüne göre 25 milyon doların altındakilerde yüzde 4,0, 1 milyar doların üzerindekilerde yüzde 4,8'e çıkmıştı [3].

Oranın neyin üzerine uygulandığı en az oran kadar önemlidir. Kurumlar yüzdeyi yıl başındaki piyasa değerine değil, birkaç yıla yayılan bir ortalamaya uygular; amaç piyasa dalgalanmasını doğrudan bütçeye taşımamaktır [3]. Bunun pratik sonucu şudur: yeni giren bir bağışın harcanabilir dilimi, fon havuza girip bu ortalamanın içine yerleştikçe oluşur; duyuru günüyle ilk dağıtım günü aynı gün değildir.

Ölçek duygusu için: Ithaka S+R'a göre bağış geliri kurumların işletme bütçesinin ortalama yüzde 9,7'sini karşılıyordu; 1 milyar doların üzerinde fonu olanlarda yüzde 15,9, 25 milyon doların altındakilerde yüzde 4,6 [3].

Kısıtlı ve kısıtsız bağış: para hangi deftere kilitlenir

İkinci mesafe hukukidir. Bağışçı bağışın amacını yazdığında para o amaca bağlanır ve kurum onu başka bir kaleme kaydıramaz. Stanford kılavuzu üç kategoriyi ayırır: bağışçı kullanım şartı koyduysa fon kısıtlıdır; şart yoksa ya da geniş yazıldıysa kısıtsızdır; kurumun kendi organlarının kısıtsız bir kaynağı bir amaca ayırması ise ayrı bir başlıktır ve hukuki bir kısıt değildir, yönetim kararıyla geri alınabilir [4]. Bir duyuruda geçen amaç cümlesinin bağışçıdan mı yönetimden mi geldiği bu yüzden belirleyicidir.

Kısıtlılığın ağırlığı küçük değildir. GAO'nun incelediği kurumlarda 2009'da varlıkların ortalama yüzde 39,4'ü süresiz tutulma kısıtına tabiydi; yalnızca mali yardıma bağlanmış dilim kurumdan kuruma yüzde 12 ile yüzde 70 arasında değişiyordu [2]. Ithaka S+R'ın derlediği örneklerde kısıtlı pay yüzde 31 ile yüzde 84 arasında geziyordu; rapor önemli bir uyarı düşer: eldeki veri, bu kısıtların harcama kararlarını fiilen ne ölçüde bağladığını göstermeye yetmiyor [3]. Kısıtsız bağışın yönetim için kritik olması buradan gelir: kısıtlı fonlar yalnız kendi amaçlarını finanse ederken, kurumun beklenmeyen ihtiyacını karşılayabilecek tek dilim kısıtsız olandır.

Türkiye'de şartlı bağış aynı mantıkla ayrıştırılır

Aynı ayrım Türkiye mevzuatında da yazılıdır. 8 Ekim 2011 tarihli ve 28078 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan yönetmelik, sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıflarına yapılan şartlı bağışlar için şunu düzenler: vakıflar şartlı bağışlarla biriken tutarları değerlendirerek elde ettikleri geliri kendi adlarına açtıracakları ayrı bir hesapta tutar ve bu gelir yalnızca bağışçının iradesi doğrultusunda burs vermek amacıyla kullanılır. Metin harcamanın "bağış yapanın iradesine uygun olarak" yapılacağını söyler [5]. Bu bir üniversite bağış yönergesi değildir; ancak anapara ile gelirin ayrılması, ayrı hesap tutulması ve amacın kilitlenmesi üçlüsünün Türkçe mevzuat diline de girmiş olduğunu gösterir.

Bir duyuruyu okurken aranacak somut kalemler

1. Fonun türü: kalıcı bağış fonu mu, doğrudan harcanabilir bağış mı [4]?
2. Harcama oranı: yüzde kaç, hangi organ karar veriyor, hangi belgede yazılı [1][2]?
3. Oranın uygulandığı taban: yıl başı değeri mi, kaç yıllık ortalama mı [3]?
4. Kısıt durumu: amaç bağışçı tarafından mı yazıldı, ne kadar dar tanımlandı, kısıtsız pay ne kadar [2][4]?
5. Nakit akışı: tutar taahhüt mü, tahsil edilmiş mi, kaç yıla yayılmış?
6. İlk dağıtım: fondan ilk harcanabilir gelir hangi bütçe döneminde doğuyor?
7. Kesintiler: fon yönetimi için idari bir pay ayrılıyor mu, oranı nedir?

Bu kalemlerin hiçbiri bir kurumu suçlamaz; hepsi tek bir cümleyi yerine oturtur: büyük bir bağış rakamı, o kurumun o yılki hareket alanının ölçüsü değildir.