Mentorlukta sınır ihlali olursa: program belgelerinde aranacak dört madde

Mezun mentorluğu duyuruları genellikle üç bilgiyle çıkar: başvuru takvimi, eşleşme sayısı ve programın süresi. Duyuruda hemen hiç görünmeyen bir dördüncü bilgi vardır: ilişki kötüye giderse ne olacağı. Oysa mentorluk, tanımı gereği kıdem farkı üzerine kurulur. Bir tarafta iş çevresine, referansa ve staj kanalına erişimi olan mezun, diğer tarafta bu erişimden yararlanmak isteyen öğrenci ya da yeni mezun bulunur. Bu asimetri programın kusuru değil, işleme mantığıdır. Ama aynı asimetri, rahatsız edici bir durumda şikâyet etmeyi zorlaştıran şeydir: şikâyet edilecek kişi, çoğu zaman gelecekteki bir referansın sahibidir.

Aşağıdaki dört başlık, bir programın kamuya açık belgelerinde tek tek aranabilecek unsurlardır. Hiçbiri bir programın iyi ya da kötü olduğunu kanıtlamaz; yalnızca duyuruda kalan boşluğun yerini gösterir.

1. Yazılı davranış kuralları: metin var mı, iki tarafa da veriliyor mu

Mentorluk alanındaki davranış kuralı metinleri birbirine benzer bir çekirdek etrafında kuruluyor. National Mentoring Day tarafından yayımlanan davranış kuralları, sınırların ilişkinin başında tanımlanmasını, mentorun kendi yetkinlik alanının dışına çıkmamasını ve gerektiğinde yönlendirme yapmasını; çıkar çatışmalarının açıkça beyan edilmesini; paylaşılan bilginin rıza olmadan aktarılmamasını, ancak güvenlik gerekçesiyle paylaşımın mümkün olabileceği hâllerin önceden anlatılmasını içeriyor [1].

Belgede aranacak şey metnin varlığından ibaret değil. Sorulabilecek üç somut soru şu: Bu metin duyuru sayfasından kaç tıklamayla açılıyor? Yalnız mentora mı, mentiye de mi veriliyor? Gizliliğin istisnası — yani hangi durumda bilginin programa aktarılacağı — yazılı mı, yoksa iyi niyete mi bırakılmış?

2. Mentor tarafında ön kontrol: kabul mü, eleme mi

ABD merkezli MENTOR kuruluşunun program kurma rehberinde tarama (screening), altı standarttan biri olarak ayrı bir adım hâlinde tanımlanıyor: başvuru formu, referanslarla görüşme, mülakat ve sicil sorgusu. Rehber taramanın çift amaçlı olduğunu vurguluyor — bir yandan denetimsiz erişim verildiğinde risk oluşturacak kişileri ayırmak, diğer yandan adayın programın hedefine ve zaman taahhüdüne uygunluğunu ölçmek [2].

Bu standardın kapsamı önemli bir sınır taşıyor: metin çocuk ve gençlerle çalışan mentorluk programları için yazılmış. Yetişkin mezun-öğrenci programlarında aynı sicil sorgusu zinciri beklenmez. Karşılaştırılabilir olan kısım usul sorusudur: mentor adayı bir başvuru mu yapıyor, yoksa bir form mu dolduruyor? Referans veya mülakat adımı var mı? Duyuruların çoğu bu adımdan hiç söz etmez; sözü edilmeyen bir adımın yapılmadığı sonucu çıkmaz, ama yapıldığı da çıkmaz.

3. İlişkiyi tek taraflı bitirme: gerekçe zorunlu mu

Davranış kuralı metinlerinde ortak bir madde, ilişkinin her iki tarafça da istenildiği anda sonlandırılabilmesidir [1]. Uygulamada belirleyici olan bunun nasıl işletildiğidir. MENTOR'un kapanış (closure) başlığı, programların hem beklenen hem beklenmeyen bitişler için önceden yazılmış bir usule sahip olmasını; çıkış görüşmesi ve kapanış formu gibi araçların kullanılmasını öneriyor. Aynı kaynak, mentorluk ilişkilerinin yaklaşık üçte biri ile yarısı arasındaki bir kesiminin planlanandan önce bittiğini aktarıyor [3].

Bu oran, erken bitişin istisna değil olağan bir sonuç olduğunu gösterdiği için önemli: gerekçe açıklamayı zorunlu kılan bir bitirme usulü, sınır ihlali yaşayan tarafı olayı anlatmak ile ilişkiyi sürdürmek arasında seçim yapmaya zorlar. Belgede aranacak şey, gerekçesiz bitirmenin mümkün olup olmadığı ve bitişin kayda nasıl geçtiğidir.

4. Programdan bağımsız başvuru adresi

Dördüncü unsur en seyrek yazılanı. Birleşik Krallık merkezli One Million Mentors'ın yayımladığı şikâyet usulü, aşamalı bir yapı tarif ediyor: önce atanmış program görevlisiyle gayriresmî görüşme, ardından form ya da e-posta yoluyla resmî başvuru. Resmî sürecin ilk aşamasında ekipten ertesi iş gününün sonuna kadar yanıt, sonucun ise başvurunun alınmasından itibaren 14 iş günü içinde verilmesi hedefleniyor; ikinci aşamada dosya üst yönetime geçiyor ve 7 iş günü içinde yanıt öngörülüyor; üçüncü aşamada kurum yöneticisi düzeyinde 14 gün içinde yanıt bekleniyor. Metin, iç süreç tükendiğinde başvurulabilecek kurum dışı iki adres de veriyor: hayır kurumlarını denetleyen Charity Commission ve veri koruma konuları için Bilgi Komiseri Ofisi (ICO) [4].

Buradaki asıl ölçüt süreler değil — bunlar ülkeye ve kuruma göre değişir. Ölçüt şu: şikâyeti inceleyen mercinin, eşleştirmeyi yapan kişiden ayrışıp ayrışmadığı ve program tükendiğinde gidilecek bir adresin önceden yazılı olup olmadığı.

Dört maddeyi yan yana koymak

Bu dört unsur, birbirinden bağımsız programlar arasında tek tek karşılaştırılabilir:

• Davranış kuralları metni kamuya açık mı, iki tarafa da veriliyor mu?
• Mentor tarafında ön kontrol adımı belgede tanımlı mı?
• Gerekçe açıklamadan ilişkiyi bitirme yolu yazılı mı?
• Programın dışında bir başvuru adresi gösteriliyor mu?

Dördüne de "evet" diyen bir program iyi işlediğini kanıtlamış olmaz; sadece hangi durumda ne yapılacağını önceden ilan etmiş olur. Dört soruyu da yanıtsız bırakan bir duyuru ise, eşleşme sayısını açıklarken korumayı okuyucunun varsayımına bırakmış demektir.