Bölüme göre kazanç tablosu neyi ölçer: eğitimin etkisini mi, öğrenci profilini mi?

Bölüm bazlı kazanç tabloları tek bir cümleye indirgenerek dolaşır: şu bölüm şu kadar kazandırıyor. Cümlenin fiili nedensel bir iddia taşır; tablodaki sayı ise betimseldir. Arada bir varsayım vardır ve genellikle yazılı değildir: o bölüme girenlerin, girmeyenlerden yalnızca okudukları bölüm bakımından farklı olduğu varsayımı.

Tablo aslında neyi ölçüyor

Bu tabloların en ayrıntılı örneklerinden biri, mezun kayıtlarıyla vergi kayıtlarını birleştiren İngiltere kaynaklı LEO serisidir. Serinin 2023-24 vergi yılına ait yayımı, sunulan sonuçların ham çıktı olduğunu, öğrencilerin özellik ve deneyimlerindeki farkların denetlenmediğini ve bulguların belirli bir düzeyde öğrenim görmenin nedensel etkisi olarak okunmaması gerektiğini açıkça yazar; aynı notta, kimi bölümlerin öğrencilerinin giriş başarısının zaten daha yüksek olduğu ve bunun tek başına çıktıları etkilediği hatırlatılır [1].

Adaylara yönelik karşılaştırma sitesinde kullanılan kazanç rakamı için de sınırlar bellidir: rakam mezuniyetten üç yıl sonra ve yalnızca sürekli ücretli istihdamdaki kişiler için hesaplanır; serbest çalışanlar, yurt dışında çalışanlar ve ücretsiz işlerde olanlar dışarıda kalır. Kurum, kazancı etkileyen etkenler arasında yeteneği, arka planı, seçilen kariyeri ve çalışılan bölgeyi sayar; küçük sayılardan üretilen ortalamaların temsil gücünün düşük olduğunu da ekler [2].

Seçilim yanlılığı

Sorunun adı seçilim yanlılığıdır. Bir bölüme yerleşenler rastgele seçilmiş bir grup değildir: giriş sıralaması, ailenin geliri ve eğitimi, hangi şehirde okunacağı, hangi sektöre gidileceğine dair önceden var olan eğilim. Tablo bunları ayıklamaz. Bir bölümün mezunları daha çok kazanıyorsa bu, bölümün kattığından da gelebilir, o bölüme kimin girdiğinden de. İkisi ayrıştırılmadıkça ölçülen şey eğitimin etkisi değil, öğrenci profili ile eğitimin toplamıdır. Asıl soru — aynı kişi o bölümü okumasaydı ne kazanırdı — tabloda hiç sorulmaz.

Düzeltme yapılmış hâli neye benziyor

Aynı veri tabanını kullanan ama öğrencilerin önceki akademik başarısını ve aile arka planını kontrol eden bir çalışma (Britton, Dearden, van der Erve, Waltmann, 2020), lisans diplomasının ömür boyu kazanca katkısını erkekler için yaklaşık 130 bin, kadınlar için yaklaşık 100 bin sterlin (iskonto edilmiş bugünkü değer) olarak verir. Öğrencilerin yaklaşık yüzde 80'i mali olarak kazançlı çıkar; kabaca beşte biri için diploma mali bir kazanç üretmez. Bölümler arası fark bu düzeltmeden sonra da ortadan kalkmaz, ancak artık katma değer anlamında okunabilir hâle gelir [3].

Benzer adayları karşılaştırmak

Ekonomi yazınının klasik hamlesi, tabloyu değil karşılaştırma grubunu değiştirmektir. Dale ve Krueger (1999), aynı okul kümesine başvurup kabul ya da ret alan öğrencileri eşleştirdi; benzer kümelerden kabul almış olup daha az seçici bir okula gidenlerle seçici okula gidenler arasında kazanç farkı bulunmadığını, buna karşılık dezavantajlı aile kökenli öğrenciler için seçici okulun getirisinin daha yüksek göründüğünü bildirdi [4].

Bölüm sorusuna daha doğrudan giren çalışma, Norveç'in merkezi yerleştirme sistemini kullanır. Kirkebøen, Leuven ve Mogstad, önceden kestirilemeyen taban puanların yakınındaki adayların bölümlere neredeyse rastgele dağıldığı noktalardan yararlanır ve kritik bir ayrım ekler: kişinin bir sonraki en iyi seçeneği, yani başvuru anındaki tercih sıralaması sabit tutulmadan bölüm getirileri karşılaştırılamaz. Aynı bölümü okuyan iki kişinin ikinci tercihi farklıysa, aynı sayı iki farklı şey anlatır. Çalışmanın sonucu tabloları büsbütün çürütmez: bölümler arası kazanç farkı, düzeltmeden sonra da üniversiteye girme kararı kadar büyük olabilmektedir [5].

Bir tabloya bakarken hangi düzeltme yapılmış, nasıl anlaşılır

• Sayı kimin üzerinden hesaplandı: yalnızca kayıtlı ücretli çalışanlar mı, işsizler ve serbest çalışanlar dışarıda mı?
• Ölçüm mezuniyetten kaç yıl sonra yapıldı? Erken yıllar, uzun eğitimli alanları sistematik olarak aşağı çeker.
• Giriş başarısı ve aile arka planı için düzeltme yapıldığı yazıyor mu? Yazmıyorsa yapılmamıştır.
• Karşılaştırma grubu kim? Bölüme girmeyenler nereye gitti?
• Ortalama mı medyan mı; dağılım ya da aralık veriliyor mu?
• Bölge, sektör ve çalışma süresi ayrıştırılmış mı?

Bu soruların yanıtı yayında yoksa tablo yine bilgi taşır; ama taşıdığı bilgi hangi bölümü okursam ne kazanırım değil, o bölümü okumuş olanlar ölçüm anında ne kazanıyordu cümlesidir.

Türkiye'de hangi sayı yayımlanıyor

Yükseköğretim Kurulu'nun 201 üniversiteyi 67 gösterge üzerinden değerlendiren Üniversite İzleme ve Değerlendirme Genel Raporu-2025 duyurusunda mezunlara ilişkin gösterge kazanç değil, istihdama geçiş süresi üzerinden tanımlanmıştır; duyuru metninde maaş ya da kazanç verisi yer almaz [6]. Kamuoyunda dolaşan bölüm-kazanç sıralamaları bu rapordan değil başka derlemelerden gelir; yukarıdaki altı soru onlar için de aynen geçerlidir.