Mezun verisinde göstergeden mikroveriye: erişim hangi kapıdan

İki ayrı çıktı: oran ve kayıt

Bir yükseköğretim kurumunun mezunlarından topladığı bilgi ile kamuya duyurduğu bilgi çoğu zaman aynı türden değildir. İçeride kayıt düzeyinde bir tablo durur: her satır bir mezun, sütunlarda program, mezuniyet yılı, çalışma durumu, sektör, kimi zaman gelir aralığı. Dışarıya çıkan ise bu tablodan türetilmiş birkaç orandır. İkisi aynı kaynaktan gelir; ama oran yalnızca sorulmuş olan soruyu yanıtlar, kayıt düzeyindeki tablo henüz sorulmamış soruları da yanıtlayabilir.

Bağımsız bir araştırmacının yapmak isteyeceği işler çoğunlukla ikinci türdendir: aynı programın farklı mezuniyet yıllarını karşılaştırmak, iki değişkenin birlikte etkisine bakmak, kurumun seçtiği tanımı değiştirip sonucu yeniden hesaplamak. Yayımlanmış bir yüzdeden bunların hiçbiri üretilemez. Dolayısıyla asıl soru kurumun veri paylaşıp paylaşmadığı değil, hangi düzeyde ve hangi kapıdan paylaştığıdır.

Anonimleştirme: eşik sanıldığından yüksek

Bu kapının Türkiye'deki hukuki çerçevesi belirlidir. Kişisel Verilerin Silinmesi, Yok Edilmesi veya Anonim Hale Getirilmesi Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete: 28 Ekim 2017, sayı 30224; 28 Nisan 2019'da değişiklik) anonim hale getirmeyi, verinin "başka verilerle eşleştirilse dahi" bir kişiye götürmeyecek duruma gelmesi olarak tanımlar; geri döndürme ihtimaline karşı uygun tekniği seçmeyi de veri sorumlusunun yükümlülüğü sayar [4]. Kişisel Verileri Koruma Kurumu'nun 30 Ocak 2018 tarihli rehberi ise yalnızca yöntemleri değil, anonimliğin bozulmasını da ayrı bir başlık olarak ele alır [5].

Mezun verisinde bu eşik özellikle zorlayıcıdır, çünkü kayıtlar doğaları gereği ayırt edicidir. Program, mezuniyet yılı, derece ve şehir gibi birkaç sütunun kesişimi, küçük bölümlerde tek bir kişiye kadar daralabilir. Ad ve öğrenci numarası silinse bile geriye kalan birleşim ayırt edici olmayı sürdürebilir. "Kimlik bilgilerini çıkardık" cümlesi bu nedenle tek başına bir anonimlik iddiası taşımaz; iddia, kalan sütunların birlikte ne kadar daralttığına bakılarak kurulur.

Veriyi değil, ortamı denetleyen model

Uluslararası uygulamada üçüncü bir yol yerleşti: veriyi herkese açmak ya da hiç açmamak yerine, erişimi araştırmacının, projenin ve çalışma ortamının denetlenmesine bağlamak. Britanya İstatistik Ofisi kaynaklı ve 2010'lu yıllarda geliştirilen Beş Güvenli (Five Safes) çerçevesi bunu beş boyuta ayırır [1]:

• Güvenli veri — gizlilik kaygısına göre işlenmiş, kimliği ayrıştırılmış kayıtlar.
• Güvenli proje — veri sahibince onaylanmış, kamu yararı taşıyan araştırma.
• Güvenli kişi — eğitimden geçmiş ve yetkilendirilmiş araştırmacı.
• Güvenli ortam — yetkisiz kullanımı engelleyen kapalı çalışma alanı.
• Güvenli çıktı — dışarı çıkmadan önce denetlenen, kimliğe götürmeyen tablolar.

Britanya'da bu çerçeveyi işleten Secure Research Service, erişimi akreditasyona ve onaylı ortama bağlar, araştırma çıktılarını yayımdan önce denetler ve hukuki dayanağını 2017 tarihli Digital Economy Act'ten alır; kurumun hizmet sayfasında Temmuz 2026 durumu olarak 868 etkin proje bildirilmektedir [2].

Türkiye'de altyapı var, mezun verisine bağlı değil

Aynı mantığın Türkiye'deki karşılığı yeni değildir. TÜİK mikro veriyi iki gruba ayırır: tanımlayıcı bilgileri gizlenmiş ve dağıtımında kısıtlama bulunmayan B grubu ile yalnızca Veri Araştırma Merkezleri'nde çalışılabilen A grubu. Araştırmacı taahhütname imzalar, Türkiye İstatistik Kanunu'nun gizlilik hükümlerine bağlıdır ve ürettiği tabloları ancak kurum uzmanlarının kontrolünden sonra kullanabilir; erişim Ankara'daki merkez ile 13 bölge müdürlüğündeki odalardan sağlanır, uzaktan erişim portalı ise kurumun sayfasında pilot aşama olarak tanımlanır [3]. Yani çıktı denetimi, kısıtlı ortam ve taahhüt üçlüsü ülkede kurulu bir usuldür; kurumsal mezun verisi bugün bu yapının dışında durmaktadır.

Karşılaştırma sorunu erişimden sonra da sürer

Erişim açılsa bile ikinci bir engel kalır: kurumların kendi anketleri birbiriyle kolayca karşılaştırılamaz, çünkü soru metni, ölçümün yapıldığı an ve kapsanan mezun kümesi kurumdan kuruma değişir. Avrupa'da yürütülen EUROGRADUATE çalışması bu sorunu ortak soru seti ve sabit zamanlama ile aşmayı dener: mezunlar, mezuniyetten yaklaşık bir ve beş yıl sonra aynı araçla izlenir; katılan ülke sayısı 2018'de sekiz iken 2022 turunda 17'ye çıkmıştır ve projenin ilan ettiği amaçlar arasında verinin bilimsel kullanım dosyası olarak sunulması yer alır [6].

Mikroveri açılmasa da yayımlanabilecek olan

Tartışmayı ileri taşıyan asgari bir set vardır ve kişisel veri içermediği için KVKK sınırına girmez: kapsanan mezuniyet yıllarının listesi, evrenin tanımı, ölçümün hangi ana ait olduğu, hücre gizleme kuralı ve ağırlıklandırma yöntemi. Bir kurumun mezun göstergesi yayımlarken bunları vermemesi teknik bir zorunluluk değil, tercihtir. Mikroveriye giden yol uzun olabilir; bu setin yayımlanması ise aynı gün mümkündür.