Rekor bagis duyurusunda toplam tutarin yaninda aranacak uc sayi

Tek sayinin anlatamadigi

Bir bagis duyurusu cogu zaman tek bir rakamla kurulur: toplanan toplam tutar. Kolay okunur, kolay karsilastirilir, kolayca rekor basligina donusur. Buna karsilik tek basina bir soruyu cevaplayamaz: bu para daha genis bir tabandan mi geldi, yoksa daralan bir tabandan mi?

ABD'de yuksekogretime yapilan bagislari uzun yillardir derleyen CASE anketi (Voluntary Support of Education), iki ihtimalin ayni anda gerceklesebildigini gosteriyor. 1 Temmuz 2024 – 30 Haziran 2025 mali yilini kapsayan derlemede toplam gonullu destek 78,8 milyar dolar, bir onceki yila gore yaklasik yuzde 4 artis olarak bildirildi; ankete 670 kurum katildi ve bu sayi ABD'deki yuksekogretim kurumlarinin yaklasik yuzde 18'ine karsilik geliyor [1]. Ayni derlemede mezunlardan gelen toplam bagis yuzde 10,9 artarken mezun bagisci sayisinin azaldigi aktariliyor [1]. Toplam ve taban ayni yonde hareket etmek zorunda degil.

Birinci sayi: bagisci sayisi

Bir duyuruda toplamin yaninda ilk aranacak sayi, o toplami kac kisinin olusturdugu. CASE derlemesini aktaran ozetlerde mezun bagisci sayisinin dorduncu yil ust uste dustugu ve alinan fonun yuzde 89'unun bagiscilarin yuzde 2'sinden geldigi belirtiliyor [2]. Bu iki oran birlikte okundugunda, geri kalan yuzde 98'lik bagisci kitlesinin toplamin yuzde 11'ini olusturdugu sonucu cikar; bu cikarma bu yazida yapilmistir, kaynakta boyle bir cumle yoktur.

Ayni desen daha eski bir mali yil icin de olculmus. Bir danismanlik sirketinin 2023 mali yili verisi uzerine yaptigi analizde, ankete katilan 757 kurumdan 627'si hem 2019 hem 2023 icin mezun bagisci sayisi bildirmis; bu kurumlarin yuzde 83'unde bagisci sayisi dusmus ve mezun yillik bagisci hattinda ortalama yuzde 20'lik bir kayip olusmus [3]. Ayni analiz, mezuniyetinin 6–10. yilindaki mezunlarin yuzde 8,1 oraninda bagis yaptigini, bunun genel bagis oraninin yaklasik yarisi oldugunu aktariyor [3].

Ikinci sayi: bagisci basina medyan

Ortalama bagis, birkac cok buyuk bagisin etkisiyle yukari cekilebilir; medyan bu etkiden korunur. Bu yuzden duyurularda ortalama yerine medyan istemek daha bilgilendiricidir. Ancak medyanin kendisi de tek basina iyi haber sayilamaz. CASE derlemesinde mezun bagisci basina medyan tutarin 1.895 dolara ciktigi ve bunu 1.000 dolarin uzerindeki bagislarin surukledigi belirtiliyor [1]. Kucuk bagisci listeden cikinca geride kalanlarin tipik tutari mekanik olarak yukselir. Yani yukselen bir medyan, tabanin genislediginin degil, daraldiginin isareti de olabilir.

Yuksekogretime ozgu olmayan hane halki verisi de ayni yonu gosteriyor: ABD'de bagis yapan yetiskin orani 2000 yilinda yuzde 66,2 iken 2018'de yuzde 49,6'ya, 2020'de yuzde 45,8'e inmis; ayni donemde bagisci basina yillik toplam 2018'de 3.131 dolardan 2020'de 3.651 dolara yukselmis [5].

Ucuncu sayi: tekrar eden bagisci orani

Ucuncu sayi, gecen yil veren kac kisinin bu yil da verdigi. Bagis yazilimi kullanan genis bir kar amaci gutmeyen kurulus kumesini izleyen ceyreklik bir derlemede, 2026'nin ilk ceyreginde toplanan tutarin yillik bazda yuzde 4,3 arttigi, bagisci sayisinin yuzde 0,8 gerilediği ve bagisci elde tutma satirinin yuzde 18,0 oldugu bildiriliyor; ayni ozette dususte olan tek dilimin 1–100 dolarlik mikro bagiscilar oldugu belirtiliyor [4]. Derleme 3,2 milyon bagisci, 3,5 milyar dolar ve 15,7 bin kurulusu kapsiyor [4].

Burada bir uyari gerekiyor: bu ozet sayfada elde tutma oraninin nasil hesaplandigina dair bir tanim ya da dipnot gorunmuyor. Ceyreklik olculen bir elde tutma orani, yillik olculen bir oranla yan yana konamaz. Duyuru okurken de ayni sey gecerli: oranin paydasi ve donemi yazmiyorsa, oran bir sayi degil bir izlenimdir.

Bu uc sayiyi karsilastirilabilir kilan sorular

1. Payda ne? Bagisci sayisi hangi kayit havuzuna oranlaniyor; havuz buyudugu icin mi oran dusuyor?
2. Kim bagisci sayiliyor? Bagisci yonlendirmeli fonlar uzerinden gelen tutarlar bireyden degil kurulustan gelmis gibi kaydedilebiliyor; bir analiz, kuruluslardan gelen bagislarin yuksekogretim gelirlerinin ucte ikisini astigini ve bunda bu fonlarin dagitimlarinin payi oldugunu aktariyor [3]. Birey sayisi bu yuzden oldugundan dusuk gorunebilir.
3. Donem ayni mi? Mali yil mi takvim yili mi; ceyreklik mi yillik mi.
4. Tutar hangi yila yaziliyor? Planli bagislarin kisisel bagis icindeki payinin 2025'te yuzde 23,7'ye ciktigi, on yil oncesinde yuzde 18,1 oldugu aktariliyor [2]. Bagis taahhudu ile tahsilatin farkli yillara dusmesi, tutar ile bagisci sayisi arasindaki bagi zayiflatir.