Mentorun saati hangi deftere yazılıyor

Mezun ilişkilerinde mentorluk gönüllü emekle yürür: bir mezun, bir öğrenciyle düzenli aralıklarla görüşür, hazırlanır, arada yazışır, gerektiğinde referans yazar. Bu emeğin kurum kayıtlarındaki karşılığı ise çoğu zaman tek bir sayıdır: programa katılan mentor sayısı. Katılımcı sayısı benzer kalırken o kişilerin ayırdığı zaman yarıya inebilir; kayıt kişi üzerinden tutulduğunda bu düşüş hiçbir tabloya yansımaz. Ölçülmeyen emeğin en belirgin özelliği, azaldığında da fark edilmemesidir.

Çerçeve gönüllülüğü ayrı bir kip sayıyor

Mezun katılımını ölçmek için yaygınlaşan çerçevelerden biri katılımı dört ayrı kipte ele alıyor: iletişim, deneyim, bağış ve gönüllülük. CASE'in mezun katılımı araştırmasının 2024 bulgularını özetleyen kayda göre çalışma altıncı yılında 19 ülkeden 394 kurumu ve yaklaşık 60 milyon ulaşılabilir mezunu kapsıyor; kayıt, kurumların yalnız etkinlik saymakla kalmayıp çabalarının niteliğini ve etkisini de ölçmeyi amaçladığını belirtiyor [1].

Gönüllülüğün bağıştan ayrı sayılması küçük bir ayrıntı değil: bağış yapmayan bir mezunun kuruma verdiği emek, bu çerçevede kendi adıyla anılabilir hâle geliyor. Buna karşılık kipin içinde hangi birimin sayıldığı — kişi mi, saat mi, ilişkinin süresi mi — kamuya açık özet kayıttan görülmüyor. Ayrımın önemi şurada: birim kişi ise bir yıl süren bir eşleşmeyle tek bir görüşme aynı satıra yazılır.

Mali tabloda yeri olmayan kalem

Emeğin bütçede görünmemesi bir ihmal değil, muhasebe kuralının doğrudan sonucu. ABD'de kâr amacı gütmeyen kuruluşlar için geçerli standart, bağışlanan hizmetleri yalnızca iki durumda kayda alıyor: hizmet maddi bir varlık yaratıyor ya da iyileştiriyorsa; veya uzmanlık gerektiriyorsa, o uzmanlığa sahip biri tarafından veriliyorsa ve bağışlanmadığı takdirde satın alınması gerekecekse. Uzmanlık gerektirmeyen olağan gönüllü saatleri bu tanımın dışında kalıyor; aynı kaynak, vergi beyanında da hizmet bağışlarının gelir olarak gösterilmediğini belirtiyor [2].

Sonuç açık: mentor saati ne gider ne gelir olarak deftere düşüyor. Bütçe kalemi olmayan bir işin bütçe sapması da olmuyor; program küçüldüğünde bunu gösteren bir gösterge doğmuyor.

Saat sayılamaz bir şey değil

Gönüllü saatinin ölçülmesi çoğu zaman teknik olarak zor sayılır; ulusal istatistik bunun aksini gösteriyor. ABD Sayım Bürosu'nun hane halkı anketine bağlı gönüllülük modülü, Eylül 2022 – Eylül 2023 referans dönemi için 16 yaş ve üstü nüfusun yüzde 28,3'ünün bir kuruluş aracılığıyla gönüllülük yaptığını, bunun yaklaşık 75,7 milyon kişiye ve 4,99 milyar saate karşılık geldiğini, parasal karşılığının 167,2 milyar doların üzerinde hesaplandığını bildiriyor; gönüllülerin yüzde 18'i hizmetini tümüyle veya kısmen çevrim içi vermiş [3].

Saat, ülke ölçeğinde bir örnekleme sorulabilen bir büyüklük. Kurum ölçeğinde sorulmuyorsa sebebi ölçülemezlik değil, kaydın tasarımı: form katılımı soruyor, süreyi sormuyor.

Saati paraya çevirmenin sınırı

Gönüllü saatine parasal değer biçen yerleşik bir ölçüt de var. Independent Sector, 2025 yılı için gönüllü saatinin değerini 36,14 dolar olarak açıkladı; duyuru 21 Nisan 2026 tarihli, hesap tarım dışı özel sektörde üretim ve denetim dışı çalışanların ortalama saat kazancına dayanıyor ve eyalet düzeyinde 17,99 ile 54,77 dolar arasında değişiyor [4]. Bu rakam bir muhasebe kaydı değil; iletişim ve raporlama aracı. Yine de bir şeyi görünür kılıyor: saat kaydı tutulmuyorsa çarpılacak bir sayı da yok. (Örnek olarak: yüz mentorun ayda dörder saat ayırması yılda 4.800 saat eder, bu da 36,14 dolarla çarpıldığında yaklaşık 173 bin dolar demektir. Bu çarpım kaynaklarda yer almaz; yalnızca büyüklük fikri vermek için burada yapılmıştır.)

Kayda geçirilebilir üç alan

• Saat. Kim, hangi dönemde, kaç saat. Tanım yazılı olmalı: yalnız görüşme süresi mi sayılıyor, hazırlık ve yazışma da dâhil mi? Tanım yazılı değilse iki dönemin sayısı bile birbiriyle karşılaştırılamaz.
• Süreklilik. Eşleşmenin kaç ay sürdüğü ve dönem sonunda hangi nedenle kapandığı. Tek görüşmeyle sonuçlanan bir temas ile bir yıl süren bir ilişki aynı sütuna yazıldığında, program büyümüş gibi görünürken içerik seyrelmiş olabilir.
• Tanıma. Mentorun emeğinin kurum kaydında nereye yazıldığı: yıllık raporda ayrı bir satır mı, teşekkür yazısı mı, mezun kaydına işlenen bir katkı geçmişi mi. Tanıma biçimi de bir veridir.

Bunlara bir de eşik gerekir: kaç saatten sonra birinin "aktif mentor" sayıldığı ve dönemin ne zaman kapandığı yazılı değilse, iki kurumun sayıları yan yana konamaz.

Bütün bunların ortak yanı yeni bir bilgi üretmeleri değil, hâlihazırda yapılan işi görünür kılmaları. Mentorluk kayıtsız da yürür; ama kayıtsız yürüyen iş azaldığında yalnızca kişilerin hafızasında iz bırakır. Bir emeğin sürdürülebilir olup olmadığını tartışmanın ön koşulu, o emeğin bir biriminin bulunmasıdır.