Ülkeler arası mezun karşılaştırması: hangi gösterge gerçekten aynı şeyi ölçüyor

Uluslararası tablolarda mezunlara dair oranlar yan yana dizildiğinde okuyucunun ilk varsayımı, bu sayıların aynı şeyi ölçtüğü olur. Avrupa'da mezun izleme alanında biriken deneyim, bu varsayımın çoğu zaman fazla iyimser olduğunu gösteriyor.

Tavsiye neyi istedi

AB Konseyi'nin 20 Kasım 2017 tarihli, mezunların izlenmesine ilişkin tavsiyesi yalnızca veri toplamayı önermiyor: ortak tanımlar ve Avrupa düzeyinde karşılaştırılabilirlik açıkça öne çıkarılıyor, eğitim, vergi, nüfus ve sosyal güvenlik kayıtlarından gelen anonimleştirilmiş verilerin birbirine bağlanması bir yöntem olarak gösteriliyor ve bir Avrupa pilot mezun anketi öngörülüyor [1].

Pilotun ortaya çıkardığı üç kırılma

Bu tavsiyeden doğan EUROGRADUATE pilotu iki aşamada yürüdü. İlk aşamada 8 ülke ve yaklaşık 16.500 kullanılabilir kayıt vardı; ikinci aşamada veri sağlayan ülke sayısı 18'e, kayıt sayısı 171.796'ya çıktı. Bu 18 ülkeden 17'si anketi fiilen uyguladı; İrlanda anket yerine idari kayıtlardan üretilmiş toplulaştırılmış göstergeler verdi [2]. Hedeflenen iki kuşak, 2016/17 ve 2020/21 akademik yıllarında derece alanlar; yani mezuniyetten kabaca beş yıl ve bir yıl sonra izlenen iki grup [3]. Kapsam büyüdükçe karşılaştırılabilirliğin nerelerden çatladığı da görünür oldu:

• Örneklem çerçevesi. On ülkenin ekibi merkezi bir kayıt üzerinden mezuna doğrudan ulaşabildi; yedi ülkede mezunlara yükseköğretim kurumları aracılığıyla ulaşmak gerekti. Merkezi kaydı olmayan ülkeler genellikle örneklem yerine sayım yolunu seçti [2].
• Ölçüm anı. Çekirdek saha dönemi Ekim 2022 ile Mart 2023 arasındaydı, ancak bazı ülkeler belirgin biçimde daha geç sahaya çıktı. Teknik rapor, Kıbrıs, Letonya, Malta ve Slovenya için işgücü piyasası sonuçlarının karşılaştırılmasında dikkatli olunmasını öneriyor [2].
• Soru kalıbı. Anket üç modüle bölündü; on ülke üçünü birden, dört ülke ikisini, üç ülke yalnız asgari modülü uyguladı. Almanya ve İtalya ortak ankete değil kendi ulusal mezun anketlerinin verisine dayanarak katıldı; bu iki ülkede değişkenler dört sınıfa ayrıldı: aynı soru; farklı soru ama tam karşılaştırılabilir; farklı soru, sınırlı karşılaştırılabilirlik; karşılaştırılamaz ya da kapsanmamış [2].

Tek bir cevap oranı neyi gizler

Pilotun net cevap oranı toplamda yüzde 16,7. Ülke ülke bakıldığında aralık çok geniş: Avusturya'da yüzde 56,5, Romanya'da yüzde 1; ülkelerin çoğu yüzde 11,5 ile yüzde 21,2 arasında. Malta'da geçerli kayıt sayısı 424'te kaldı ve rapor, otuzdan az gözleme dayanan betimsel istatistiklerin raporlanmamasını öneriyor [2]. Böyle bir dağılım, ülkeler arasındaki farkın ne kadarının gerçek fark, ne kadarının kimin cevap verdiğiyle ilgili olduğunu belirsizleştiriyor.

Hangi gösterge gerçekten karşılaştırılabilir

Buna karşılık tek bir araçla ve tek bir tanımla üretilen göstergeler daha dayanıklı. Eurostat'ın yeni mezunların istihdam oranı göstergesi bunun örneği: 20-34 yaş aralığında, ISCED 3-8 düzeyinde bir dereceyi anketten bir ila üç yıl önce tamamlamış ve artık örgün ya da yaygın eğitimde olmayan kişileri sayıyor; kaynak AB İşgücü Anketi. 2025 için AB ortalaması yüzde 83,0; en yüksek değer Malta'da yüzde 91,0, en düşük değer Yunanistan'da yüzde 62,4 [4]. Gösterge dar olduğu için karşılaştırılabilir; sorduğu tek şey istihdam edilip edilmediği. İşin eğitim alanıyla uyumu, kazanılan yetkinlikler ya da gelirin eğitime göre konumu ise anket gerektiriyor ve karşılaştırılabilirlik tam orada zayıflıyor.

Türkiye verisi bu çerçeveye nereden bağlanır

EUROGRADUATE, Avrupa Ekonomik Alanı ülkelerine dönük bir pilot ve Türkiye kapsamında değil. Ancak Türkiye, üye sayısı 49'a ulaşmış Avrupa Yükseköğretim Alanı'nın nicelik bakımından en büyük parçası: 2020/2021 akademik yılında alanın yaklaşık 32,9 milyonluk yükseköğretim öğrenci nüfusu içinde Türkiye 8,3 milyonla ilk sırada, Almanya ile birlikte toplamın yaklaşık yüzde 35'i. Aynı rapor, Türkiye'deki kısa devreli yükseköğretim (ISCED 5) öğrenci sayısının alandaki diğer ülkelerin toplamını aştığını kaydediyor [5].

Bu ayrıntı karşılaştırma sorusunu doğrudan ilgilendiriyor. Pilotun çekirdek hedef kitlesi ISCED 6 ve 7 mezunları; doktora düzeyi dışarıda, ISCED 5 ise yalnızca dereceyi veren kurumun ISCED 6 ve üzeri program da sunması koşuluyla kapsamda. Akademik yılın başlangıcı ülkeden ülkeye değiştiği için ülkelere kendi tanımlarını uygulama serbestisi tanınmış [2]. Öğrenci nüfusunun önemli bölümü kısa devreli programlarda olan bir sistemde, mezun tanımının nereden başlatıldığı sonucun kendisi kadar belirleyici hale geliyor.

Pilotun ileriye dönük önerileri arasında, idari veriye dayalı toplulaştırılmış göstergelerle katılımın ayrı bir seçenek haline getirilmesi var; İrlanda'nın izlediği yol bu. Rapor bunu önerirken gösterge tanımlarının erken kararlaştırılmasını ve sonraki turlarda sabit tutulmasını şart koşuyor, çünkü ancak o zaman idari kayda dayanan ülkeler veri derlemelerini bu tanımlara göre ayarlayabiliyor. İrlanda örneği sınırı da gösteriyor: hedef kitle kayıtlardan üretilebildi, ancak resmi istatistikte bilgi bulunmadığı ya da tanımlar örtüşmediği için hesaplanabilen gösterge sayısı sınırlı kaldı [2].